KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

Strona www stworzona w kreatorze WebWave.

Kiedy myślimy o starosłowiańskich amuletach, przed oczami stają nam żelazne toporki Peruna, rzeźbione w drewnie znaki solne czy zwierzęce kły zawieszone na rzemyku. Jednak nasi przodkowie znali potężną magię ochronną, do której stworzenia nie potrzebowano ani kowala, ani żercy. Wystarczyły skrawki materiału, lniane nici i dłonie kobiety.

Motanka (zwana też lalką węzłową) to jeden z najstarszych i najbardziej fascynujących talizmanów w naszej słowiańskiej historii. Jej historia sięga nawet 5000 lat wstecz, aż do kultury trypolskiej, gdzie stanowiła symbol bogini-matki. Choć dziś tradycja ta przeżywa swój renesans i jest silnie kojarzona z folklorem ukraińskim i białoruskim, jej korzenie są na wskroś ogólnosłowiańskie.

Jak z kawałka starej koszuli wykuwano tarczę chroniącą cały dom?

Losu nie wolno przebijać stalą

Sama nazwa „motanka” pochodzi od słowa „motać”, czyli nawijać, plątać i wiązać. Ta czynność była absolutnie kluczowa, ponieważ tradycyjna lalka węzłowa musiała powstać bez użycia jakichkolwiek ostrych narzędzi. Zakazane były nożyce do cięcia materiału i igły do jego zszywania.

Dlaczego? Słowianie wierzyli, że ludzki los to delikatna nić. Użycie igły mogłoby ten los boleśnie „przebić”, a nożyce mogłyby go przedwcześnie „przeciąć”, sprowadzając na domostwo chorobę lub śmierć. Dlatego motankę kształtowano wyłącznie poprzez misterne wiązanie sznurków i rwanie tkanin w dłoniach.

Co więcej, materiał nigdy nie był przypadkowy. Najsilniejsze amulety powstawały ze zużytych ubrań członków rodziny – koszul, spódnic czy chust. Wierzono, że przesiąknięty zapachem i energią właściciela materiał będzie najskuteczniej chronił jego zdrowie i życie.

Sam proces twórczy był głębokim rytuałem: nici nawijano zawsze zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Często też uwzględniano kalendarz księżycowy, np. lalki ochronne splatano podczas pełni. I co najważniejsze: lalki były zazwyczaj wykonywane przez te kobiety, które uznawano za strażniczki tradycji, przy zachowaniu pozytywnych myśli.

Lalka, która nie ma prawa na ciebie spojrzeć

Najbardziej uderzającą i nieco niepokojącą cechą motanek jest ich całkowity brak rysów twarzy. Nie znajdziesz tu wyszytych oczu, nosa czy uśmiechu. Dla Słowian pusta twarz nie była brakiem umiejętności twórczyni, lecz najważniejszym elementem ochronnym.

Nasi przodkowie wierzyli, że nadanie lalkom cech indywidualnych, takich jak rysy twarzy, mogłoby przyciągać do nich duszę konkretnej osoby czy złe duchy. . Mogłaby w ten sposób „zassać” i uwięzić duszę żyjącego albo stać się naczyniem na złego ducha, demona czy rzucony urok. Tymczasem „pusta” twarz gwarantowała czystość duchową i chroniła przed negatywnymi myślami.

Zamiast twarzy, na głowie motanki często wyplatano z kolorowych nici wielobarwny krzyż. Był to prastary, słowiański symbol słońca i harmonii. Pionowa linia reprezentowała pierwiastek męski i świat duchowy, podczas gdy pozioma – pierwiastek żeński i ziemską materię.

Anatomia wszechświata w skrawkach materiału

Tworząc motankę, kobieta w mikroskali odtwarzała cały słowiański wszechświat. Konstrukcja lalki opierała się na ścisłym trójpodziale:

• Głowa – symbolizowała niebo i boską doskonałość.

• Brzuch – reprezentował świat ziemski, witalność, płodność i codzienne życie.

• Dolna część (spódnica) – stanowiła połączenie ze światem podziemnym, korzeniami i przodkami.

Również dobór kolorów przypominał dobieranie odpowiednich zaklęć: czerwień zapewniała potężną ochronę przed chorobami i tętniła energią życia, biel gwarantowała czystość i  niebiańską harmonię, niebieski ułatwiał więź z niebiosami i kontakt z duchami przodków, a żółty wlewał w domowników życiodajną moc słońca.

Domowy arsenał talizmanów

Motanki nie były uniwersalne. Zależnie od tego, jakiego rodzaju magii potrzebował dom, kobiety motały konkretne „specjalistki”. Do najpotężniejszych należały:

• Bieregini (Berehynia) – strażniczka ogniska domowego. Cechował ją wyraźnie podkreślony, duży biust, który był symbolem niekończącej się opieki, matczynej miłości i karmienia rodziny.

• Ziarnuszka – jej brzuch wypełniano najlepszym, wyselekcjonowanym ziarnem z ostatnich zbiorów (często gryką lub pszenicą). Stała w spiżarni lub na piecu, pilnując, by w domu nigdy nie zagościł głód.

• Dziesięciorączka – wyjątkowy amulet dla zapracowanych gospodyń. Mnogość rąk tej lalki miała magicznie wspierać kobietę we wszystkich domowych obowiązkach i zapobiegać zmęczeniu.

• Nierozłączki – dwie lalki (kobieta i mężczyzna), które motano na jednym, wspólnym ramieniu. Darowano je nowożeńcom, by chroniły ich jedność, wierność i zapobiegały kłótniom.

• Spiridon – rzadki, męski odpowiednik lalki węzłowej. Spiridon dumnie trzymał w dłoniach koło słoneczne. Służył jako talizman przynoszący odwagę do życiowych zmian i zwiastujący zwycięstwo światła nad mrokiem.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Hołda K., Bios and Zoe, Uniwersytet Marii Skłodowskiej-Curie, Lublin 2025.
2. Butko L., Fedorenko S., Maslak V., Lialka-Motanka as an archetypical carrier of the ukrainian folk tradition, Kremenchuk Mykhailo Ostrohradskyi National University.
3. Ukieology, The history of Motanka, a traditional Ukrainian guardian doll.