KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Tęsknota za potężnymi bóstwami, monumentalnymi świątyniami i starożytnym pismem popchnęła europejskich badaczy w pułapkę. W przełomowym okresie romantyzmu nauka o wierzeniach naszych przodków padła ofiarą mistyfikacji, które na dekady zainfekowały wczesną slawistykę.

Zamiast rzetelnej wiedzy, badacze otrzymali mosiężne figurki i prymitywne kamienie, które wykreowały całkowicie zmyśloną historię. W ten sposób powstała fałszywa mitologia Słowian, oparta nie o fakty naukowe, a romantyczne fantazje.

Dlaczego mitologia Słowian „potrzebowała” fałszerstwa?

Przełom XVIII i XIX wieku to w Europie czas romantyzmu i gwałtownego budzenia się świadomości narodowej. W tym gorącym okresie wczesną naukę o starożytnościach słowiańskich zdominował ogromny zachwyt, któremu jednak towarzyszył głęboki kompleks. W porównaniu z bogatą spuścizną mitologii greckiej czy rzymskiej panteon słowiański wydawał się uderzająco ubogi.

Brakowało źródeł pisanych, imponujących świątyń i monumentalnych mitów.

Jak zauważył serbski folklorysta Dejan Ajdačić, to właśnie z niezadowolenia z tej historycznej ubogości zrodziła się chęć sprostowania „megalomanii ludowej”. Ówcześni pasjonaci chcieli na siłę udowodnić, że dawni Słowianie posiadali cywilizację i kulturę religijną dorównującą innym wielkim narodom indoeuropejskim.

Ten głód wielkości stworzył idealne warunki dla oszustów, pragnących dostarczyć dowodów na to, że słowiańskie runy i rozbudowane kulty istniały naprawdę.

Mosiężni bogowie i słowiańskie runy. Mistyfikacja z Prillwitz

Jednym z najgłośniejszych i najbardziej szkodliwych oszustw XVIII wieku okazała się sprawa tak zwanych idoli z Prillwitz.

• Kulisy mistyfikacji – w drugiej połowie XVIII wieku w meklemburskiej miejscowości Prillwitz (położonej w pobliżu dawnego, historycznego rejonu słowiańskiej Radogoszczy) ogłoszono sensacyjne odnalezienie zestawu mosiężnych i brązowych figurek. Miały one przedstawiać rzekome słowiańskie bóstwa.

• Bezczelne fałszerstwa – figurki te nie miały nic wspólnego ze starożytnością. Zostały wyrzeźbione, sfabrykowane i opatrzone zmyślonymi znakami imitującymi starożytne runy słowiańskie przez miejscowego złotnika i antykwariusza, Sponholza.

• Ofiary iluzji – w autentyczność znalezisk uwierzyły największe umysły epoki. Najsłynniejszą ofiarą oszustwa padł polski pisarz, podróżnik i badacz, hrabia Jan Potocki. W 1795 roku opublikował on bogato ilustrowane dzieło ze swojej podróży na ziemie połabskie, w którym bezkrytycznie uznał idole za autentyczne świadectwo dawnej religii Słowian.

Polski slawista, Aleksander Brückner, bezlitośnie i ostatecznie rozprawił się z tym mitem. Nazwał znaleziska z Prillwitz jawnymi fałszerstwami oraz „potwornymi urojeniami na kruszcu”, które na długi czas brutalnie zamąciły czystość źródeł badawczych.

Słowiański Olimp na kamieniach mikorzyńskich

Mistyfikacje nie ograniczyły się jednak do Niemiec. Odpowiedzią na prillwickie idole oraz na krakowskie odkrycie tzw. Świętowita ze Zbrucza (1848 r.) stały się oszustwa na ziemiach polskich. Około 1855 roku w Wielkopolsce ogłoszono odnalezienie kamieni mikorzyńskich.

Na kamieniach wyryto prymitywne wizerunki, mające przedstawiać panteon z mitologii Słowian (w tym postać z rogiem, przypisywaną bóstwu Prowe), a także inskrypcje złożone z całkowicie zmyślonych znaków runicznych. Była to desperacka próba sztucznego wykreowania „wielkopolskiego Olimpu”.

Próba ta jednak szybko natrafiła na opór krytyki naukowej. Ostateczny cios wiarygodności kamieni zadał w 1873 roku polski bibliograf Karol Estreicher, dowodząc ich całkowitej nieautentyczności i ostatecznie zamykając ten rozdział romantycznych fantazji.

Trudne dziedzictwo pseudomitologii Słowian

Jak podsumował Aleksander Brückner, brak rzetelnych wiadomości historycznych o Słowianach zastąpiły w XIX wieku „mrzonki i rojenia”. Stworzyły one szkodliwą warstwę pseudomitologii, z której autentyczna nauka musiała się mozolnie oczyszczać przez całe następne stulecie. Do dziś w akademickich zestawieniach i analizach podkreśla się, jak bardzo te fałszerstwa spowolniły prawdziwe zrozumienie naszej przedchrześcijańskiej historii.

Z drugiej strony: dodam także, że hiperkrytyczne podejście Brücknera również nie przetrwało próby czasu. Wiele z jego tez z czasem uległo weryfikacji, czego dokonał m.in. prof. Aleksander Gieysztor.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.