Perun Gromowładny. Dlaczego słowiański bóg o wielu obliczach musiał stworzyć świat z diabłem?

Atrybuty władcy niebios. Jak wyobrażano sobie Peruna?

Perun był wyobrażany często jako dojrzały mąż w sile wieku o srebrnej głowie i złotych wąsach. Jak napisał Szyjewski:

„Zgodnie z ruskimi kronikami posągi wyobrażające Peruna przedstawiały go w postaci męża w sile wieku, o siwej (srebrnej) głowie i złotych wąsach. Siwe włosy, oznaka sędziwości i władzy rodzicielskiej odróżniają słowiańskiego boga burzy od jego indoeuropejskich młodych, gwałtownych odpowiedników: rudowłosego Tho-ra, Taranisa czy Indry, upodabniając raczej do władczego Zeusa / Jowisza”. 

Wierzono także, że Perun wywołuje błyskawice, potrząsając groźnie orężem lub... swoim zarostem! Z kolei wśród kluczowych atrybutów i symboli Gromowładnego warto wymienić:

1. Topór i Młot Piorunowy – to główny oręż bóstwa, rekonstruowany jako kamienny młot, topór lub maczuga, służący do kruszenia skał i obalania drzew. Z czasem ta broń uległa transformacji w berło, stając się oficjalnym znakiem władzy książęcej.

2. Strzałki Piorunowe – według wierzeń ludowych skamieniałe belemnity (wymarłe morskie głowonogi) znajdowane w polach skamieniałości były grotami „strzał perunowych”, którymi bóg raził wrogów i złe duchy. Przypisywano im właściwości ochronne, lecznicze (np. przy chorobach oczu) oraz moc zabezpieczania domostw przed uderzeniem pioruna. Stąd też Peruna wyobrażano sobie również z włócznią, jako że strzałki piorunowe wyglądały jak groty włóczni.

3. Dąb – drzewo to uznawano za świętą siedzibę boga i formę „drzewa kosmicznego” w wielu mitologiach. Etymologiczne powiązania wskazują, że nazwa dębu w wielu językach indoeuropejskich (np. łac. quercus) wywodzi się z tego samego rdzenia co imię bóstwa piorunowego.

 

Warto tutaj przy tym wskazać na pewne różnice odnośnie zwierząt, kojarzonych z Gromowładnym. Jak pisał Szyjewski:

„Z Perunem wiąże się też więcej wspólnych bogom burzy cech:

rozdwojona błyskawica – widły;

zwierzęta: byk, wół, baran, gołąb, orzeł;

rośliny: dąb, czterolistna koniczyna, irys (bułg. perunika lub bogiša);

liczba 4 i 8;

czwartek;

góra bądź dąb (czy też całe dąbrowy) jako pomieszkanie”.

Wzgórza i góry to częste miejsca poświęcane najwyższym bogom. Oczywistym i znanym tego przykładem jest grecka Góra Olimp. Liczby 4 i 8 znajdowały odzwierciedlenie w architekturze świątyń Peruna – przykładowo w Peryni posąg Gromowładnego był otoczony ośmioma niszami na ogniska. Orzeł to również zwierzę reprezentujące górę, stojące w opozycji do węża, który odzwierciedlał świat podziemny.

Czarny byk, czy biały rumak?

I tutaj pozwolę sobie przejść płynnie do postaci Welesa. Bo chociaż Szyjewski wskazał, że Perunowi składane są byki i woły, a także tradycja indoeuropejska sugeruje, że bóstwom niebios składano białego byka (jak np. Dzeusowi), to nie jestem przekonany, iż było to zwierzę Peruna. Bogiem bydlęcym nazywano bowiem Welesa, czyli antagonistę Peruna. Skąd ten przydomek? Bydło było kojarzone z dobrobytem i gospodarką, a Weles tym samym stawał się patronem bogactwa.

Warto tutaj też wspomnieć Saxo Grammaticusa, który opisywał kult Świętowita, utożsamianego z Perunem (o czym napiszę później):

„Miał oprócz tego własnego wierzchowca białosza, a za grzech uchodziło wyrywać włos z grzywy czy ogona. Tylko kapłan śmiał tego konia paść i jeździć na nim, aby nie zmniejszyła się zwierza boskiego cena, gdyby go częściej zażywano. Wedle wiary Rugian walczył Świętowit, bo tak się bałwan nazywał, na tym koniu przeciw wrogom swej czci, a dowodziło tego, że koń, acz na noc zamknięty w swej stajni, rano nieraz tak zziajany, a ubłocony wyglądał, jakby w powrocie z wyprawy bardzo znaczną przebiegał drogę”.

Oczywiście kwestia interpretacji jest tutaj otwarta. Osobiście bardziej skłaniam się ku stwierdzeniu, że zwierzęciem Peruna był biały koń, a czarny wół lub byk – Welesa. Jednak zapewne obu bogom składano ofiary z wołów. A jak napisał Prokopiusz z Cezarei:

„Słowianie uważają, że jeden tylko bóg, twórca błyskawicy, jest panem całego świata, i składają mu w ofierze woły i wszystkie inne zwierzęta ofiarne”.

Kosmiczny pojedynek – Perun kontra Weles, czyli mit o stworzeniu świata

Mit (nie)chrześcijański o stworzeniu świata

Jednym z kluczowych elementów mitologii Słowian jest dualistyczna wizja świata, oparta na nieustannym napięciu między dwiema potężnymi siłami. Słowianie postrzegali rzeczywistość poprzez system opozycji binarnych: góra kontra dół, ogień kontra woda.

W tym mitycznym modelu Perun uosabia ogień atmosferyczny czy też niebiański, czyli piorun oraz niebo, podczas gdy jego adwersarz, Weles, włada sferą wodną, podziemiem i magią. Aleksander Gieysztor oraz Andrzej Szyjewski przytaczają, że archaiczny mit o stworzeniu świata, zachowany w folklorze jako opowieść o Bogu i Diable, jest w istocie zakamuflowanym opisem relacji między Perunem a Welesem.

Gieysztor pisał:

„Na początku nic nie było poza niebem i morzem, Bogiem, który płynął łodzią, i diabłem wyłaniającym się z piany morskiej, który przysiadł się do Boga. Pomysł stworzenia Ziemi podsunął Bogu diabeł, który sam tego nie mógł wykonać. Diabeł zanurzył się i wydobył z dna garść piasku. Bóg rzucił ją na wodę i stworzył zaczątek Ziemi tak szczupły, że obaj ledwo się na niej pomieścili. Bóg i diabeł zamieszkali Ziemię, diabeł zamyślił zepchnąć śpiącego Boga do wody, ale przyczynił się tym do rozrastania lądu od strony Boga, od wschodu i od własnej strony, od zachodu. Obaj stwórcy wszczęli spór, który skończył się odejściem Boga w niebiosa i strąceniem diabła, który też tam podążył, piorunami w otchłań”.

Powyższa opowieść pochodzi z ziemi sieradzkiej, gdzie została spisana w roku 1898. Tak oto narodziny świata widział chłop słowiański z przełomu wieku XIX i XX. Jak to się jednak odnosi do Peruna, Welesa i słowiańskiego mitu o narodzinach świata?

Słowiańska wersja mitu kosmologicznego

W mitycznej strukturze Bóg to po prostu Perun. Jest on istotą niebiańską, która unosi się nad pierwotnym oceanem, ale nie ma władzy nad głębinami. Nie jest to wizja zgodna z chrześcijańskim stworzeniem świata, gdzie Bóg jest bytem absolutnym, który samodzielnie tworzy świat.

A diabeł? Diabeł to Weles. Wyłania się on z piany morskiej, co czyni go istotą akwatyczną (wodną) i chtoniczną, czyli powiązaną ze światem podziemnym. To on posiada zdolność nurkowania i wydobycia z dna praoceanu mułu, który staje się zalążkiem lądu.

Choć początkowo obaj stwórcy współpracują, ich relacja szybko przeradza się w pojedynek. Konflikt wybucha, gdy diabeł (Weles) próbuje podstępem zepchnąć śpiącego Boga (Peruna) do wody, by zostać jedynym władcą.

Warto przy tym dodać, że mit jest oczywiście różnie przedstawiany oraz interpretowany. Przykładowo: w Mitologii słowiańskiej Jakuba Bobrowskiego oraz Mateusza Wrony Weles trzykrotnie chwyta ziemię pod wodą. Dwukrotnie czyni to w swoje imię i dopiero, kiedy słucha Peruna i chwyta ją w jego imię, udaje mu się wypłynąć z garścią pełną piachu z dna.

Następnie podczas pojedynku Weles wypluwa ukryte w ustach ziarna piasku, z których powstają pierwsze góry i doliny. Pozwolę sobie przytoczyć poniżej fragment książki:

„[Weles] Chwycił ułamaną połowę niebieskiego kamienia i przelewając w nią całą swą nienawiść, cisnął w Peruna. Pęknięty kamień w locie zaczął się przeobrażać. Najpierw rozciągnął się w długie, grube cielsko zakończone łbem o wielkiej paszczy. Potem z cielska wyrosły cztery łapy uzbrojone w ostre szpony, aż w końcu z grzbietu potwora wystrzeliły ogromne błoniaste skrzydła. Pokryty był on łuską jak u węża, a długi ogon wieńczył ostry grot. W taki sposób narodził się Wielki Smok”.

W odpowiedzi na to Perun sam pochwycił drugą połowę niebieskiego kamienia i stworzył Żmija, czyli potwora ognia, który „wyglądał jak ogromny orzeł, tylko jego ogon podobny był do wężowego”. I to właśnie w wyniku starcia Smoka i Żmija na ziemię spadł pierwszy deszcz.

Oczywiście – to tylko jedna z interpretacji mitu o stworzeniu świata. Doskonale jednak oddaje, moim zdaniem, jak Słowianie postrzegali świat. Nie było w nim po prostu „dobra” i „zła”. Były dwie przeciwstawne siły, które wspólnie stworzyły świat.

Nawiasem mówiąc: motyw powstania świata z ognia i wody jest znany też w innych mitologiach, np. mitologii nordyckiej.

Zagubiona trójca Słowian w jednym bóstwie

Wspomniałem wcześniej o systemie trójfunkcyjnym w dawnych społeczeństwach praindoeuropejskich. Perun był postrzegany przez dawnych Słowian jako bóstwo naczelne, suwerenne i wszechogarniające, którego ranga wykraczała daleko poza proste personifikowanie zjawisk przyrody. Jako „twórca błyskawicy” i „pan całego świata”, zajmował dominującą pozycję w słowiańskim panteonie, będąc gwarantem ładu kosmicznego i najwyższym sędzią.

Tymczasem w religiach protoindoeuropejskich, zgodnie z teorią Georgesa Dumézila, kompetencje poszczególnych bóstw były zazwyczaj rozdzielone na trzy funkcje:

1. Funkcja I (suwerenność/sądy) – władza, prawo, ład (np. indyjski Mitra i Waruna, grecki Dzeus, nordyccy Odyn i Tyr).
2. Funkcja II (wojaczka/siła) – wojna, sprawność fizyczna, obrona (np. indyjski Indra, grecki Ares i Atena, nordycki Thor).
3. Funkcja III (rolnictwo/płodność) – dobrobyt, rolnictwo, hodowla (np. indyjscy Aświnowie, grecka Demeter i Afrodyta w wymiarze seksualnym, nordyccy Freyr i Freyja).

 

Sam Dumézil wskazywał, że te funkcje nie zawsze są krystalicznie czyste. Bogowie niekiedy pełnili podwójne funkcje, chociaż zazwyczaj mieli jedną „główną” funkcję. Widoczne to było też np. w mitologii rzymskiej. Podział taki wynikał z dawnego postrzegania świata. To właśnie te trzy filary (prawo, wojna i rolnictwo) stanowiły podstawę ładu społecznego.

Jednak w mitologii Słowian trudno znaleźć taką trójcę. A wręcz wydaje się, że Perun uosabia jednocześnie wszystkie trzy obszary, co czyni go bogiem wielofunkcyjnym.

1. Jako suweren i sędzia (I funkcja) – Perun stał na szczycie hierarchii bogów jako władca niebios. Był stróżem prawa, na którego ruskie drużyny przysięgały podczas zawierania traktatów państwowych (np. z Bizancjum). Złamanie takiej przysięgi groziło klątwą i karą bezpośrednio od bóstwa.

2. Jako bóg wojny (II funkcja) – jego natura była zdecydowanie militarna. Był wyobrażany jako zbrojny wojownik (niekiedy na wozie bojowym), który swoim piorunowym orężem (toporem lub młotem) rozbijał siły chaosu i zła. Był patronem wojowników i władzy książęcej.

3. Jako bóg rolnictwa i płodności (III funkcja) – choć wydaje się to sprzeczne z jego groźnym wizerunkiem, Perun był kluczowy dla gospodarki rolnej jako dawca deszczu. Centralny mit o jego pojedynku z Welesem opowiada o uwalnianiu „uwięzionych wód” i zesłaniu deszczu na świat.

 

Perun był więc dla Słowian całościową odpowiedzią na złożoność świata, łączącą w sobie autorytet ojca-władcy, siłę obrońcy i łaskawość dawcy życia.

Bóg o wielu obliczach – Perun Wieloraki

Hipostazy Peruna

Aleksander Gieysztor podkreślił, że „Perun jest mnogi”. Co to oznacza?

W ocenie Gieysztora wiele bóstw, wyznawanych przez Słowian, było w gruncie rzeczy hipostazami. W uproszczeniu: hipostaza to oblicze danego bóstwa, które odpowiada za jego jeden, wybrany aspekt. Jego funkcje są ściśle powiązane z bogiem nadrzędnym.

Aby uprościć: hipostazą można nazwać Trójcę Świętą. Bóg objawia się w trzech postaciach: Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty. Trzy hipostazy dzielą jedną, tę samą istotę (naturę) boską. 

W mitologii słowiańskiej świetnym tego przykładem jest para Jarowit-Jaryło. Pierwszy z nich był bogiem wojny, poświadczonym u Słowian połabskich, drugi zaś płodności i wiosny, poświadczonym u Słowian wschodnich i południowych.

Już Aleksander Brückner uznał, że Jarowit to w gruncie rzeczy bóstwo synonimiczne ze Świętowitem. Idąc dalej, Gieysztor stwierdził, iż zarówno Jarowit, jak i Jaryło to dwa oblicza Peruna: jedno odpowiada za wojaczkę, drugie z kolei za gospodarkę. Miały to być po prostu regionalne wcielenia lub hipostazy Peruna, które w różnych częściach Słowiańszczyzny uwypuklały konkretne aspekty tej samej, potężnej siły sprawczej.

Oczywiście muszę tutaj dodać, że nie wszyscy badacze zgadzają się na taką interpretację. Jednak motyw hipostaz, jak i dualizmu jest silny w mitologii Słowian, stąd posiadanie przez Peruna dwóch obliczy jako Jarowit i Jaryło uzupełnia dualistyczną wizję świata.

Henoteicki system wierzeń Słowian

Współcześnie powszechnie uważa się, że nasi przodkowie byli politeistami, czyli wyznawali wielu bogów. Nie mówię, iż jest to pogląd błędny, jednak przy okazji Peruna Wielorakiego muszę wspomnieć o henoteizmie.

Henoteizm to system wierzeń, w którym wyznaje się wiele bóstw, ale jedno z nich ma wyraźną, dominującą rolę. Można było go obserwować np. w mitologii egipskiej, gdzie bóstwo Amon-Re (połączenie boga Amona z bogiem Re) wykazywało cechy henoteistyczne. Inne bóstwa wręcz miały być jego wybranymi obliczami (czyli właśnie hipostazami). Chociaż warto tutaj podkreślić, iż mitologia egipska jest skomplikowana i zmieniała się niekiedy dosłownie w przeciągu pokoleń.

Biorąc to jednak pod uwagę, Gieysztor wysnuł teorię, że wiara Słowian mogła być w gruncie rzeczy wiarą henoteistyczną, a nie politeistyczną. Skłaniał się ku temu także Wojciech Miszczak. Jak napisał w artykule Pierwotna religia Słowian jako religia henoteistyczna:

„3. Przekaz Prokopiusza z Cezarei stanowi nie tylko najwcześniejsze, ale również najbardziej reprezentatywne świadectwo o pierwotnej religii Słowian.

4. Informacje na temat mitologii miały znaczenie pierwszorzędne w przekazywaniu treści własnej religii innowiercom.

5. Nazwa boga opisywanego przez Prokopiusza musiała wyglądać podobnie do ruskiego Peruna, który to stanowi jej ruski wariant. Od nazwy tego boga wywodzi się rzeczownik piorun, spotykany tylko w kilku słowiańskich językach, a który w Polsce zdominował nawet ogólnosłowiańskie określenie grom.

6. Dawnego, gromowładnego boga nieba dostrzec można nawet na Połabiu, którego wierzenia rozwinęły się i odseparowały od dawnej tradycji. Istnienie tam boga nieobecnego jest dokładnie tym, czego można by się spodziewać po takim rozwoju, w sytuacji wyjścia z poziomu wiary w jednego, nadrzędnego boga do wielu lokalnych bóstw-opiekunów poszczególnych ośrodków plemiennych, połączonych jednak pewną zanikającą tożsamością.

[...]

W świetle powyższych dowodów oraz próby ich falsyfikacji przyjąć należy, że pierwotna religia Słowian miała charakter henoteistyczny, z dominującą rolą Peruna, będącego władcą gromu”.