KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Myśląc o mitologii Słowian, często wyobrażamy ją sobie jako klasyczny przykład politeizmu. Mnogość bogów, boginek, istot demonicznych sugerują, iż nasi przodkowie wyznawali wiele bóstw.

Jest to do pewnego stopnia prawda, ale z drugiej strony: jest to także znaczące uproszczenie. Pierwotna religia Słowian przypuszczalnie wcale nie była politeizmem ani monoteizmem, lecz czymś pomiędzy.

Czym był słowiański henoteizm?

W dużym uproszczeniu często przyjmuje się trzy podziały:

• Politeizm – wyznawanie wielu bóstw, np. mitologia grecka.
• Monoteizm – wyznawanie jednego bóstwa, np. mitologia chrześcijańska.
• Ateizm – nieuznawanie istnienia sił wyższych/boskich.

Jednak religia naszych przodków wymyka się poza te trzy podziały, a przynajmniej w swoim pierwotnym wydaniu. Przyjmuje się często, że słowiański system wiary to tzw. henoteizm. Oznacza to, że Słowianie wierzyli w istnienie wielu bóstw oraz demonów, jednak wyraźnie wyróżniali i wywyższali jednego, dominującego boga, uznając go za najwyższego władcę.

Nie odrzucali jednak istnienia innych sił nadprzyrodzonych. Im również oddawali cześć, traktując je jako niezbędny element kosmosu.

Kwestia tego, czy wyobrażenie „najwyższego bóstwa” było pierwotną koncepcją słowiańską, czy jedynie chrześcijańską lub antyczną nakładką interpretacyjną kronikarzy (tzw. interpretatio Christiana lub interpretatio Graeca/Romana), przez lata dzieliła badaczy.

Relacja Prokopiusza z Cezarei – Stwórca Piorunów

Zasadniczym punktem sporu jest najstarszy przekaz o wierzeniach Słowian, zapisany w VI wieku przez bizantyjskiego historyka Prokopiusza z Cezarei. Zanotował on, że 

Słowianie uważają, że jeden tylko bóg, twórca błyskawicy, jest panem całego świata, i składają mu w ofierze woły i wszystkie inne zwierzęta ofiarne

Zaznaczył jednocześnie, że oddają także cześć innym bytom, takim jak wszelakiego rodzaju duchy wodne i składają im ofiary.

Część badaczy uważała, iż ten zapis był kalką i odmawiała mu autentyczności. Obecnie jednak coraz częściej uznaje się, że przekaz Prokopiusza był jak najbardziej zgodny z prawdą. Historyk potrafił obiektywnie odróżnić wierzenia różnych ludów, np. u ludów skandynawskich wyraźnie dostrzegając politeizm.

Jego relacja o jednym, naczelnym bogu gromu (identyfikowanym powszechnie z Perunem) odzwierciedla autentyczny słowiański henoteizm u zarania dziejów

Bóg bogów – kroniki Helmolda

Drugim fundamentalnym źródłem w tej dyskusji jest XII-wieczna kronika niemieckiego misjonarza Helmolda z Bozowa, opisująca Słowian połabskich. Helmold pisał:

„Obok zaś wielokształtnej rzeszy bożków [...] nie przeczą, że wierzą w jednego boga w niebie, rozkazującemu pozostałym; ów najpotężniejszy troszczy się tylko o sprawy niebiańskie, inni zaś – pełniący w posłuszeństwie przydzielone im zadania – pochodzą z jego krwi i w tym każdy z nich jest znamienitszy, im bliższy jest owemu bogu bogów”,

Również tutaj część badaczy widziała wyłącznie wpływ chrześcijańskiego monoteizmu. Jednak współczesna mitologia porównawcza interpretuje ten tekst zupełnie inaczej. W opisanym przez Helmolda „bogu bogów” (deus deorum) uczeni dostrzegają klasyczny dla wielu religii indoeuropejskich mit o deus otiosus (bogu bezczynnym).

Zgodnie z tym prastarym schematem, pierwotny, najwyższy bóg nieba i stwórca świata (u Indoeuropejczyków noszący praimię *Deiwos), po dokonaniu aktu stworzenia oddalił się w najwyższe sfery niebieskie, stał się pasywny i przestał bezpośrednio ingerować w ziemską codzienność. Przekazał on aktywną władzę nad światem młodszym, bardziej dynamicznym bóstwom, najczęściej o charakterze atmosferycznym (np. gromowładnemu Perunowi) lub bóstwom wojennym i gospodarczym.

Opis Helmolda jest więc niezwykle cennym, zatartym śladem dawnej słowiańskiej teogonii (rodowodu bogów), a nie chrześcijańskim wymysłem. 

Kto był najwyższym bogiem Słowian?

Idea najwyższego boga niebios nie jest zatem wymysłem chrześcijańskich kronikarzy, lecz głęboko zakorzenionym, pierwotnym dziedzictwem indoeuropejskim, które Słowianie w pełni podzielali. Chrześcijańscy kronikarze  używali co prawda siatki pojęciowej własnej kultury (pisząc np. o deus deorum poniekąd na wzór łacińskich psalmów), ale opisywali prawdziwe słowiańskie struktury wierzeniowe.

Obecnie powszechnie uważa się, że Perun zajmował najwyższe miejsce w panteonie słowiańskim jako aktywny władca i suweren w modelu henoteistycznym. W świetle indoeuropejskiej mitologii porównawczej Gromowładny zajął miejsce dawnego, biernego boga nieba, stając się władcą dbającym o porządek, prawo i militarne zwycięstwa wspólnoty.

Prof. Aleksander Gieysztor wysunął też tezę, że potężni bogowie czczeni lokalnie przez Słowian zachodnich (np.  rugijski Świętowit czy Jarowit) byli w istocie tylko lokalnymi wcieleniami (hipostazami) Peruna. Posiadali oni po prostu nowe, zastępcze imiona czy przydomki, by lepiej odpowiadać na aktualne, polityczno-wojenne potrzeby danych plemion.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.
4. Miszczak W., Pierwotna religia Słowian jako religia henoteistyczna, 2025.