KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Słowiańskie chaty rzadko bywały puste. Pod sufitem wiejskiej izby niemal zawsze wisiała skomplikowana, przestrzenna konstrukcja. Wyglądała jak kolorowa pajęczyna, stanowiąc kontrast do wiszących naokoło ziół czy narzędzi. Nie były to jednak zwykłe ozdoby, chociaż i taką funkcję pełniły.

W rzeczywistości te misternie tkane obiekty, nazywane pająkami, stanowiły narzędzia magiczne. Wierzenia ludowe Słowian zakładały, że działają one jak energetyczne filtry, które nieustannie oczyszczają powietrze, wyłapując z niego choroby, uroki i złą energię.

Magia z wosku, grochu i ziemniaka

Pająków nie tworzono z przypadkowych elementów. Ich magiczna siła wynikała bezpośrednio z zastosowanych surowców, które odgrywały kluczową rolę w magii wegetacyjnej. Konstrukcje budowano ze słomy (najczęściej owsianej), grochu, fasoli, kolorowej bibuły, włóczki, końskiego włosia, piór oraz skorupek jaj.

Na przestrzeni wieków pająki przybrały wiele form i kształtów. Wyobraźnia nie miała tu granic:

• Pająk wiecha – najstarsza forma, w której słomiane rurki z papierowymi ozdobami wbijano bezpośrednio w woszczynę.

• Pająki kuliste – geometryczne struktury tworzone ze słomek równej długości, które wbijano w surowego ziemniaka, wieńcząc ich końce gwiazdkami.

• Pająki łańcuchowe – charakterystyczne dla regionu Kurpiów konstrukcje upinane promieniście na suficie.

• Pająki ostrosłupowe, daszkowe i tarczowe – zaawansowane, plecione bryły przestrzenne.

• Pająki żyrandolowe i świecznikowe – najbardziej imponujące formy, łączące wiązanie, plecenie, nizanie i lepienie. Przy użyciu włóczki, drutu, drewna i szklanej sieczki tworzono swoistą, ludową parodię bogatych, kryształowych żyrandoli z dworów i kościołów.

Oczywiście: co region to obyczaj. Być może Twoje babki zaplatały zupełnie inne pająki niż moje? Albo też, mimo odległości, dokładnie te same.

Jakie było znaczenie pająków?

Aspekt estetyczny

Najprostszym powodem, dla którego robiono pająki, był zwykły aspekt ozdobny. W ubogiej przestrzeni wiejskiej izby były często jedyną ozdobą sufitu, dzięki której w niskich chałupach „było na co popatrzeć”. Wykonywały je wiejskie kobiety, pełniące funkcję domowych dekoratorek wnętrz

Aspekt magiczny

Jednocześnie pająki miały funkcję magiczną. Proces ich tworzenia był powiązany z cyklem agrarnym. Tradycyjnie konstruowano je jesienią, zaraz po zakończeniu prac polowych. Stanowiły one fizyczną ofiarę za zbiory, symbol płodności oraz błogosławieństwo, mające wymusić na ziemi urodzaj w kolejnym roku. Wieszano je również w okresie Bożego Narodzenia.

Nocna pułapka i magiczny rezonator

Pająków nie umieszczano w chacie losowo. Z reguły zawieszano je tuż nad posłaniami domowników. Ich funkcja przypominała działanie sieci łownej na ryby: intencją było chwytanie złych mocy próbujących zawładnąć bezbronnym człowiekiem.

Tym samym pełniły funkcję podobną do popularnych dzisiaj indiańskich łapaczy snów. Pająki również miały więzić w swoich splotach koszmary i złe myśli, a przez wolne oczka przepuszczać wyłącznie te dobre.

Wierzono, że konstrukcje te mają silne właściwości apotropeiczne, czyli ochronne, zabezpieczające, podobnie jak magia gościnności w postaci chleba i soli. Pająki potrafiły demaskować wiedźmy i odpędzać byty demoniczne. Pająk, poruszając się przy każdym podmuchu wiatru, nieustannie wprowadzał do ciasnej izby dobrą energię.

Od kultu zmarłych po londyński design

Choć największe bogactwo i różnorodność tych ozdób odnotowano w Polsce, nie były one zjawiskiem wyłącznie lokalnym. W 1932 roku badacz Tadeusz Seweryn dowiódł, że zbliżone słomiane konstrukcje występowały od krajów bałtyckich (Estonii, Łotwy, Litwy), przez Szwecję i Bałkany, aż po Azję, Australię i obie Ameryki.

Seweryn wyróżnił ich trzy główne funkcje na świecie: apotropeiczną, wegetacyjno-estetyczną oraz kultową. Ta ostatnia związana była z obrzędami pogrzebowymi i wierzeniami w duszę zmarłych, szczególnie na Dalekim Wschodzie i w obu Amerykach.

Tradycja misternego zaplatania słomy i grochu nie umarła wraz z dawną wsią. Tworzeniem wielopoziomowych form do dziś zajmują się twórczynie ludowe na Kurpiach, w okolicach Łowicza i Opoczna. Ta geometryczna struktura zafascynowała również współczesnych artystów i dizajnerów. Polskie projektantki, takie jak Agnieszka Lasota czy Karolina Merska, wprowadzają te słomiane obiekty do minimalistycznych wnętrz, traktując je jako element doenergetyzujący i przełamujący surowość nowoczesnej architektury.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Sharjah Art Foundation, Polish Shi’ite Showbiz. Slavs and Tatars.
2. Jaszczołt M., Pająki Mocy, Muzeum Etnograficzne w Warszawie.