KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

W dawnych wiekach ubóstwo nie było postrzegane wyłącznie jako brak pieniędzy czy nieurodzaj. Dla Słowian nędza miała całkowicie fizyczny, demoniczny wymiar. Zaliczała się do panteonu najgorszych plag, stając w jednym rzędzie z personifikacjami śmiertelnych chorób, zarazy czy samej śmierci, takimi jak Morowa Panna.

Bieda w ludowym obrazie świata była na dobrą sprawę odrębnym bytem. Była brutalnym intruzem, który zjawiał się w życiu człowieka całkowicie wbrew jego woli.

Oblicze głodu i rozpaczy

Choć sami mieszkańcy wsi często zarzekali się, że „nikt nigdy jej nie widział”, w ich wyobraźni demon ten przybierał bardzo konkretne kształty. Przykładowo w rejonie Tarnobrzega Bieda jawiła się jako nienaturalnie wysoka, niezwykle chuda kobieta okręcona brudnymi łachmanami z lnianych płacht.

W ikonografii i starszych przekazach (np. w XVII-wiecznych satyrach) Biedę przedstawiano również jako zrujnowaną, półnagą kobietę niosącą na plecach kosz z dziećmi, a czasem po prostu jako nagie, wychudzone dziecko. Taki wizerunek nie był przypadkowy. Stanowił bezpośrednie, bezlitosne odzwierciedlenie wiejskich realiów: braku odzieży, dojmującego zimna i permanentnego niedożywienia.

W mitologii Słowian wiele demonów związanych z biedą, nieurodzajem czy chorobą przyjmowało formę wysokiej, chudej kobiety. Jednym z nich było także Licho, które uznawano za jedną z najgroźniejszych istot demonicznych na słowiańskiej wsi.

Bieda jako intruz wśród Słowian

Bieda nie tylko była fizyczną manifestacją ubóstwa. Działanie tego demona opisywano jako osaczającą człowieka siłę, która potrafiła zmusić do działań desperackich lub moralnie nagannych.

Bieda miała własną wolę i intencje. W potocznym języku do dziś przetrwały echa tamtego myślenia w zwrotach takich jak „bieda zagląda w oczy” czy „bieda włazi drzwiami i oknami”. To nie była obojętna, demoniczna siła, która ot tak się przytrafiała. Bieda była demonem z własną świadomością.

Na wsi podchodzono do niej z fatalistycznym nastawieniem. Traktowano ją jako potężną siłę niezależną, z którą nie dało się toczyć otwartej walki na miecze czy widły. O przetrwaniu najgorszych chwil rzadko mówiono w kategoriach bitwy. Zamiast tego używano zwrotów podkreślających nieludzki wysiłek lub konieczność wsparcia z zewnątrz, jak „wyrwać się z biedy” lub „wydobyć kogoś z biedy”.

W końcu jak walczyć z siłą, której miecze ani włócznie się nie imają?

Jak Słowianie walczyli z Biedą?

Skoro z demonem nie dało się walczyć siłą, nasi słowiańscy przodkowie uciekali się do magii i sprytu. Bieda była niezwykle popularnym bohaterem ludowych opowieści, w których ubogiemu gospodarzowi udawało się wreszcie przechytrzyć zjawę.

Demona należało zwabić w pułapkę. Przykładowo: chłopi zamykali go w pustej butelce lub w dziurze wywierconej w pniu drzewa, którą błyskawicznie czopowano drewnianym kołkiem. Wystarczyło wykorzystać naturę demona przeciwko niemu. Jeśli Bieda dostrzegła coś cennego, od razu chciała to zabrać.

Jedna z opowieści ludowych przedstawia historię chłopa, który uwięził demona w pustej kości. Zjawa wskoczyła do niej w poszukiwaniu resztek szpiku, a gospodarz natychmiast wrzucił kość do rwącej rzeki. Topiona Bieda miała tak przeraźliwie piszczeć, że dało to początek funkcjonującemu do dziś związkowi frazeologicznemu: „bieda, aż piszczy”.

Zabieg ten gwarantował chłopu natychmiastowe bogactwo. Opowieści te miały jednak konkretny, moralizatorski finał. Uwięzionego demona zazwyczaj uwalniał zawistny, bogaty sąsiad lub brat. Uwolniona zjawa natychmiast przyczepiała się do swojego wybawcy, doprowadzając go do skrajnej nędzy lub śmierci.

Rytualne wymiatanie nędzy

Z Biedą radzono sobie również w świecie realnym, stosując magię oczyszczającą. Upostaciowioną nędzę traktowano jak najgorszy brud. Na Lubelszczyźnie znany był obrzęd „wymiatania biedy”. W Nowy Rok, jeszcze przed świtem, gospodyni musiała niezwykle dokładnie i mocno zamieść całą chałupę.

Wszystkie zebrane w ten sposób śmieci wynoszono z dala od chaty i wyrzucano na drogę. Wierzono, że dzięki temu radykalnemu zabiegowi demon na dobre opuści domostwo i powędruje w świat szukać innej ofiary.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Rak M., Sikora K., Słowiańska frazeologia gwarowa, Uniwersytet Jagielloński, 2016.
2. Młynarczyk E., Polski obraz biedy utrwalony w języku i kulturze, Lublin, 2015.
3. Szlagowska-Papuzińska A., Mityzacja choroby. Choroba jako konstrukt społeczny i kulturowy, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu, 2021.