KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Zaraza na dawnej wsi nie była niewidzialnym wirusem roznoszonym przez pchły czy szczury. Kiedy wybuchała epidemia dżumy lub cholery, chłopi wiedzieli, że śmierć ma bardzo konkretną, fizyczną twarz i właśnie weszła do ich osady. Była nią Morowa Dziewica, czyli personifikacja pomoru, z którą w dawnym, słowiańskim modelu świata należało stoczyć realną, często siłową walkę.

Zjawa z czerwoną chustą

W zbiorowej wyobraźni Morowa Dziewica (lub Panna Morowa czy też Niewiasta Morowa) przybierała postać nienaturalnie wysokiej, wychudzonej i bladej kobiety. Ubrana była w biały, pogrzebowy całun lub rzadziej w wielką, brudną płachtę. Podróżowała od wsi do wsi, przemierzając polne drogi pieszo lub zajeżdżając przed chałupy na wysokim, dwukołowym wozie.

Jej głównym narzędziem zbrodni nie była czarna magia, lecz jeden konkretny atrybut: czerwona lub skrwawiona chustka. Zgodnie z ukraińską tradycją, demon stawał na mogiłach i powiewając tą płachtą, dmuchał na osady morowym powietrzem.

W podaniach litewskich jej działanie było jeszcze bardziej bezpośrednie: zjawa wsuwała kościstą rękę z chustą przez uchylone drzwi lub okna, wpuszczając śmierć prosto do izby.

Morderczy dialog w ciemności

To, co najbardziej przerażało naszych przodków, to fakt, że uosobiona choroba potrafiła myśleć, rozmawiać i wchodzić w interakcje z ludźmi. Zanim Morowa Dziewica zabiła, często przeprowadzała z ofiarami swego rodzaju wywiad. Odpowiedź na jej pytania dosłownie decydowała o życiu lub śmierci.

Zatrzymując się za dnia przed domostwem, pytała z zewnątrz: „Co robicie?”. Jeśli chłopi zachowali czujność i manifestując pobożność odpowiedzieli: „Nic nie robimy, tylko Boga chwalimy”, demon ponuro odkrzykiwał: „Chwalcież go na wieki” i oszczędzał chałupę.

Prawdziwy horror zaczynał się jednak nocą. Zjawa podchodziła pod okna i pytała uśpionych ludzi: „Czy śpicie?”. Kiedy wybudzeni ze snu, nieświadomi zagrożenia domownicy odpowiadali: „Śpimy”, Morowa Dziewica rzucała bezwzględną klątwę: „Śpijcież na wieki!”. Zwiastowało to ostateczną zagładę całego domostwa.

Magiczne metody obrony. Jak pokonać zarazę?

Opierając się na założeniu, że choroba wygląda i zachowuje się jak człowiek, słowiańska wieś stosowała wobec niej psychologiczne i fizyczne zasady walki. Nie czekano biernie na zgon. Słowianie uciekali się do czterech strategii walki z Morową Panną:

1. Słowne obłaskawienie – wyuczona czujność i wspomniany wcześniej odpowiedni dobór słów w konfrontacji z demonem stanowiły pierwszą linię obrony. Odpowiedź musiała być błyskawiczna, szczera i prawdziwie świadczyć o wierze naszych przodków.

2. Fizyczne starcie i brak strachu – tradycja ludowa głosiła, że zaraza żywi się lękiem i zbiera żniwo tylko wśród tych, którzy przed nią drżą. Odważny chłop uodparniał się na jej działanie. Co więcej, wierzono, że zdesperowany człowiek o mocnych nerwach potrafi rzucić się na demona, schwytać go, związać sznurami i siłą uwięzić (na przykład zamykając zjawę w dziupli starego drzewa).

3. Ekstradycja na suche korzenie – gdy zaraza wtargnęła już do organizmu, traktowano ją jak obcego gościa, którego trzeba brutalnie wyprosić. Do akcji wkraczały wówczas słowiańskie szeptuchy, stosując magiczne „zamówienia”. Za pomocą słów rozkazywały chorobie opuścić żywiciela i odejść z dala od ludzkich siedzib. Na bagna, na bory, na lasy, na suche korzenie, gdzie nie mogła nikomu wyrządzić krzywdy.

4. Zimna stal i poświecenie – kiedy magia i odwaga zawodziły, uciekano się do ostateczności. Zgodnie z litewskim podaniem, postępującą epidemię można było trwale odciąć, niszcząc fizyczny atrybut demona. Pewien  szlachcic wyrył na ostrzu swojej szabli imiona „Jezus” i „Maria”, po czym zaczaił się pod otwartym oknem. Kiedy Morowa Dziewica wsunęła do środka rękę z czerwoną chustą, szlachcic odciął jej kończynę. Zapłacił za to najwyższą cenę (zmarł wraz z całą swoją rodziną), ale ten heroiczny akt bezpowrotnie uwolnił wieś od morowego powietrza.

Żelazo zresztą często traktowano jako surowiec magiczny. Z jednej strony pozwalał on na odstraszanie demonów, takich jak zmora. Z drugiej zaś: używanie żelaza sprawiało, iż wiele magicznych ziół traciło swoje lecznicze właściwości.

Legendy o Morowej Dziewicy

Pozwolę sobie tutaj przytoczyć podania, świadczące o tym, jak wielką grozę w mitologii Słowian budziła Morowa Panna.

„We wsi jednej na Litwie zjawiła się morowa dziewica i według zwyczaju przez drzwi lub okno wsuwając rękę i powiewając czerwoną chustką, rozwiewała śmierć po domach. Mieszkance zamykali sio warownie, ale głód i inne potrzeby wkrótce zmusiły do zaniedbania takowych środków ostrożności; wszyscy więc czekali śmierci”.

„Powiadają także, że powietrze w postaci niewiasty w białe szaty przybranej na wysokim wozie o dwóch kołach objeżdżało wszystkie sioła. A gdy przed który dom przybyła, pokazując, zapytywała. — Co robicie? Gdy odpowiedziano: — Nic nie robimy, tylko Boga chwalimy — ponurym dodawała głosem — Chwalcież go na wieki — i w tym domu zaraza nie panowała. Gdy wieczorem gdzie przybyła, a na zapytanie: — Czy śpicie?, odpowiadano: — Śpimy. Wtedy rzekła: — Śpijcież na wieki! — i całe wymierało domostwo”.

Postać Morowej Dziewicy zresztą po dziś dzień pobudza wyobraźnię wielu artystów. Cytując opowiadanie Kondukt chorych dusz Bartłomieja Fitasa:

„To, co zobaczyłem, w normalnej sytuacji powinno doprowadzić mnie do palpitacji serca albo śmierci z przerażenia. Ujrzawszy oblicze Morowej Dziewicy, omal nie zwymiotowałem i tylko za sprawą cudu ponownie udało mi się powstrzymać gwałtowne torsje. Spod poobdzieranego kaptura kobiety-demona wystawała kępka nierówno obciętych włosów, ich kolor kojarzył się z nieznaną żadnemu człowiekowi chorobą; z pewnością nie był zdrowy i naturalny. Całą jej twarz pokrywały wrzody, z których nieustannie sączył się zielonożółty, śmierdzący płyn; obrzydliwe strugi spływały po chorobliwie bladej skórze, aby w końcu skapnąć na brudne odzienie i tam zaschnąć w kolejną czarną jak smoła plamę. Jej wargi w nienaturalny sposób opadły, jakby coś siłą ściągało je w dół. Odsłonięte w ten sposób przegniłe pieńki zębów dopełniały obrzydliwego obrazu”.

Jak więc widzisz, drogi Czytelniku, wiara w Morową Dziewicę wcale nie przepadła w mrokach dziejów.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Marczewska M., Czy choroba jest kobietą? – o językowym obrazie wybranych dolegliwości (rozważania na podstawie tekstów polskiego folkloru), Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, 2023.
2. Siedlecka-Jamiołkowska P., Słowiańskie strachy we współczesnej polskiej literaturze fantastycznej, Uniwersytet w Białymstoku.
3. Siemieński L., Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, 1845.