KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Dla dawnych Słowian sól nie była zwykłą kuchenną przyprawą. Była to substancja o potężnym, magicznym i mocno ambiwalentnym znaczeniu.

Z jednej strony jej właściwości konserwujące powstrzymywały rozkład, czyniąc z niej symbol czystości, życia, zdrowia i nieśmiertelności. Z drugiej z kolei doskonale wiedziano, że w nadmiarze sól niesie zniszczenie, jałowość i śmierć, uniemożliwiając jakikolwiek rozwój.

To właśnie ta podwójna natura sprawiła, że sól stała się fundamentalnym narzędziem w słowiańskiej magii ochronnej, medycynie ludowej i najważniejszych obrzędach.

Katalizator zmian i surowe tabu

W dawnym myśleniu magicznym sól uchodziła za swoistego „operatora zmiany”. Ułatwiała przejście z jednego stanu w drugi, dlatego obficie obdarowywano nią osoby poddawane obrzędom inicjacyjnym: nowo narodzone dzieci, nowożeńców, a nawet zmarłych, by zapewnić im dostatek w zaświatach.

Ta sama właściwość sprawiała jednak, że sól obłożona była surowym tabu tam, gdzie wszelkie zmiany były niepożądane:

• Zakaz dla ciężarnych – kobiety w ciąży miały zakaz spożywania soli w obawie przed przedwczesnym zapoczątkowaniem zmian (np. poronieniem).

• Niesłone wesele – surowo zakazywano solenia korowaja (rytualnego ciasta weselnego), by nie naruszyć dobrostanu nowej rodziny.

• Nocne pożyczki – pożyczanie soli sąsiadom, zwłaszcza nocą lub w dni świąteczne, było zakazane. Wierzono, że sprowadzi to nieszczęście, a u koni gospodarza wywoła bolesne ropienie oczu.

• Rozsypana sól – to stąd wywodzi się znany do dziś przesąd. Rozsypanie soli było wyrwaniem chaosu spod kontroli, co wprost zwiastowało kłótnie i nieszczęście.

Sól jako magiczna bariera

Ze względu na swój ostry, gryzący smak, sól była traktowana jako broń odstraszająca złe duchy, uderzająca w demony z fizyczną siłą. Jej apotropaiczne (ochronne) zastosowanie było imponujące:

• Ochrona dzieci – szczyptę soli dodawano już do pierwszej kąpieli noworodka, a kolejną porcję ukrywano w łóżeczku, by chronić niemowlę przed szatanem i czarami.

• Zamykanie drogi złu – rozsypywano z niej całe linie wokół domostw, by odciąć drogę demonom (np. zmorze). Sypano ją również w fundamenty budowanego domu, by „oswoić” i zabezpieczyć nową przestrzeń.

• Tarcza dla zwierząt – aby uchronić krowy i konie przed wpływem zaświatów, karmiono je posolonym chlebem. Podczas pierwszego, wiosennego wypędu na pastwisko przepędzano bydło przez rozsypaną sól i żelazo.

• Oczyszczanie wód – garście soli wrzucano do rzek i studni, wierząc, że ten gest oczyści wodę z wszelkich demonicznych nieczystości.

Sól służyła także jako wykrywacz klątw. Rzucano ją do wody razem z chlebem i węglem. Jeśli opadły na dno, oznaczało to, że na człowieka rzucono urok. Aby go odczynić, nacierano chorego osoloną wodą, którą następnie wylewano pod próg chaty.

Sól miała także działanie profilaktyczne. Prewencyjnie przed rzuceniem złego spojrzenia wymawiano głośno formułę „soli w oczy!”, a w osoby podejrzane o czary lub w nachodzących dom obcych rzucano garścią soli, by uniemożliwić im kradzież i magiczne omamienie.

Władza nad ogniem i demonem choroby

Obecność soli w domu gwarantowała trzymanie chorób na dystans.

Jej gryzący charakter wykorzystywano do wypędzania demonów lub robaków z ludzkiego organizmu. Leczono nią choroby oczu, bóle zębów, oparzenia, a nawet choroby umysłowe, takie jak epilepsję, szaleństwo i opętanie. Z czasem zaczęto dodawać ją do wody święconej przy egzorcyzmach.

Ciekawe były również ludowe metody leczenia febry. Chory udawał się nad rzekę i rzucał sól w nurt wody albo zostawiał ją wraz z chlebem pod krzakiem. W ten sposób symbolicznie przekazywał demona choroby z powrotem do natury.

Co więcej, sól potrafiła walczyć z niszczycielskim żywiołem ognia. Najskuteczniejszym środkiem chroniącym chaty był specjalny rodzaj soli, święcony w dniu św. Agaty (5 lutego). Gdy wybuchał pożar, rzucano taką sól przez płonący dom w kierunku pola lub wynoszono naprzeciw wiatrowi, często wraz ze święconym chlebem.

Nasi przodkowie wierzyli, że potęga poświęconej soli zmusi płomienie do wycofania się i podążania za rzuconymi kryształkami.

Chleb, sól i słowiańska gościnność

Chleb i sól stanowiły nierozerwalny duet, będący kwintesencją życia i dobrem absolutnie niezbędnym do funkcjonowania rodziny. To stąd wziął się głęboko zakorzeniony obyczaj witania powracających ze ślubu nowożeńców chlebem i solą w progu domu przez rodziców pana młodego.

Ten magiczny minerał trafiał także do wielkanocnej święconki (razem z pieprzem i chrzanem) jako pamiątka goryczy, którą pojono Chrystusa. Z kolei w czasie zimowej martwoty Słowianie celowo zostawiali grudki soli na zamarzniętym polu, by w ten sposób obłaskawić ziemię i zagwarantować sobie przyszłe, obfite plony.

Więcej o soli, słowiańskiej gościnności i prawie pobytu pisałem tutaj:

Pakt na progu słowiańskiej chaty. Jak kawałek chleba i sól decydowały o życiu lub śmierci

Dla dociekliwych (źródła):

1. Wójtowicz M., Etnografia Lubelszczyzny – ludowe wierzenia o soli, Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN”.
2. Fischer A., Etnografja Słowiańska. Zeszyt Trzeci, Atlas, 1934.