KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

Strona www stworzona w kreatorze WebWave.

Warszawa ma swoje mroczne serce, a bije ono głęboko pod brukiem ulicy Krzywe Koło. Choć dziś bazyliszek kojarzy nam się głównie z pamiątkami dla turystów lub bestią z Wiedźmina 3, dla naszych przodków był to najprawdziwszy miejski koszmar. Prawdziwy król podziemi, którego bronią nie były kły, lecz samo spojrzenie.

Zanim jednak przejdziemy do tego, skąd ten potwór w ogóle wziął się w słowiańskich wierzeniach, zejdźmy na chwilę do zasypanych piwnic dawnej Warszawy. Oto legenda o bazyliszku.

Legenda o Bazyliszku Warszawskim

Stare łańcuchy rozbrzmiały w mrocznej ciszy, a ciężkie, okute żelazem drzwi do lochów przy Krzywym Kole otwarły się z przeraźliwym zgrzytem. Ze środka buchnął odór zgnilizny, mokrej ziemi i ostrego, duszącego zapachu przypominającego siarkę.

Wszyscy się wycofali czym prędzej. Tylko jeden mąż ruszył naprzód, ignorując kpiny i szepty za swoimi plecami.

Jan Ślązak stanął na szczycie kamiennych schodów. Był skazańcem. Jeszcze rano czekał w celi na wyrok śmierci, a teraz rajcy miejscy zaoferowali mu układ: odzyska wolność, jeśli zejdzie w ciemność i zabije to, co od tygodni mordowało w nocy mieszkańców i zamieniało strażników w kamień. Jan nie miał na sobie zbroi z hartowanej stali. Jego pancerz był dziwaczny, ciężki i niewygodny. Kowale i szklarze przyszyli do skórzanego kaftana kilkadziesiąt kawałków weneckich luster.

Wyglądał jak chodząca, rozedrgana tafla szkła.

Z każdym krokiem w dół, powietrze stawało się coraz gęstsze. Pochodnia w dłoni skazańca zaczęła przygasać, a on sam zaczął się dławić toksycznymi wyziewami. W piwnicy panowała absolutna cisza. Żadnych szczurów, żadnych pająków. Wszystko, co żyło, dawno uciekło z tego miejsca.

Nagle z głębi korytarza dobiegł suchy, szeleszczący dźwięk, jakby ktoś ciągnął po kamieniach ciężki wór pełen łusek. Jan uniósł pochodnię. W mroku zarysowała się potworna, nienaturalna sylwetka. Bestia była większa niźli największy pies, jakiego widział skazaniec. Miała kościste, skórzaste skrzydła nietoperza, które szurały po ścianach, i długi, nabijany kolcami ogon krokodyla.

Jednak najgorsza była głowa: przypominała łeb przerośniętego koguta, zwieńczona mięsistym, krwistoczerwonym grzebieniem układającym się w kształt korony.

Bazyliszek syknął, a dźwięk ten wwiercił się w czaszkę Jana. Bestia powoli uniosła łeb, gotowa zabić go na miejscu. Nie szponami, nie kłami, a swoim zabójczym spojrzeniem. Skazaniec, pamiętając rady uczonych, instynktownie zasłonił oczy ramieniem i wypchnął pierś do przodu, stając w najjaśniejszym punkcie, w świetle własnej pochodni.

Potwór spojrzał. Zamiast przerażonej ofiary, król podziemi zobaczył w lustrzanym pancerzu własne, nieludzkie ślepia. Magia, która przez wieki zabijała rycerzy i niewinnych, odbiła się od szkła. Z gardła bazyliszka wyrwał się nieludzki skrzek, który nagle urwał się w połowie. Jan usłyszał tylko suchy trzask. Kiedy ostrożnie odsłonił twarz, bestia już nie żyła. Jej łuski straciły barwę, a ciało zesztywniało, powoli zamieniając się w martwy, zimny głaz.

Warszawa była wolna, a skazaniec stał się bohaterem.

Medyczne śledztwo z 1587 roku. Prawda ukryta w mitach

Legenda o bazyliszku warszawski znana jest w wielu wariantach. Czasem zamiast skazańca bestię zabije wędrowny krawczyk. Innym razem dziewczynka o imieniu Magda, chcąca odszukać swojego brata. Co jednak ciekawe: owa legenda ma swoje historyczne fundamenty.

W 1587 roku w Warszawie, w ruinach domu, który zawalił się trzy dekady wcześniej, znaleziono ciała dwojga dzieci i służącej. Zginęli nagle, bez widocznych ran. Ówczesny medyk, uczony Benedykt, zszedł do piwnic, by zbadać sprawę. To on wydał oficjalną diagnozę: w lochach zagnieździł się bazyliszek, który zatruł powietrze swoim oddechem.

Dziś historycy i naukowcy wiedzą, że to, co zabiło dzieci, to najprawdopodobniej metan lub inny gaz, gromadzący się w niewentylowanych podziemiach. Jednak dla naszych przodków sprawa była jasna: to uśpiony w mroku potwór upomniał się o swoje terytorium.

Bazyliszek – potwór zrodzony z błędu natury

W polskiej i słowiańskiej kulturze bazyliszek był potworem absolutnie miejskim. W przeciwieństwie do smoków czy żmijów bazyliszek nie latał nad górami i nie pływał w jeziorach. Lągł się w miejscach zapomnianych, wilgotnych i brudnych.

Bazyliszek był hybrydą łączącą cechy różnych zwierząt. Opisywano go jako ogromne stworzenie ze skrzydłami nietoperza i ogonem krokodyla. Jego ciało pokryte było twardą łuską, a łapy kończyły się ostrymi pazurami. Wersje historyczne, jak ta z 1587 roku, opisują go jako istotę wielkości kury, z głową przypominającą koguta indyjskiego i czubem w kształcie korony, co nawiązuje do jego miana „króla węży”.

Oczywiście najbardziej charakterystyczną i przerażającą cechą bazyliszka było jego spojrzenie. Każdy, kto odważył się spojrzeć mu w oczy, natychmiast zamieniał się w kamień. Bestia ta była niezwykle uciążliwa dla mieszkańców: choć w dzień spała, w nocy niszczyła mury, wzniecała pożary oraz zabijała zwierzęta gospodarskie

Według dawnych wierzeń ludowych, jego narodziny były skomplikowanym, magicznym procesem. Potwór nie rozmnażał się naturalnie. Aby bazyliszek przyszedł na świat, musiały zostać spełnione bardzo specyficzne warunki, unikalne dla tej bestii:

• Najpierw siedmioletni kogut musiał znieść jajo (co samo w sobie traktowano jako znak diabelski).

• Następnie to jajo musiało zostać ukryte w ciemności (np. w piwnicy) i wysiedziane przez ropuchę lub, w innych wariantach, przez jadowitego węża przez 9 lat.

• Według innych legend bazyliszek jest stworzeniem, które rodzi się raz na 100 lat z jaja złożonego przez koguta.

Niekiedy wierzono także, że bazyliszka może zabić pianie koguta czy łasica swoim zapachem.

Ewolucja mitu. Od małego węża do skrzydlatej hybrydy

Wizerunek króla węży, z którym walczył Jan Ślązak, nie jest legendą o pochodzeniu słowiańskim. Podobnie jak w przypadku jego narodzin w podaniach, powstał on w wyniku hybrydy wielu mitów i wierzeń.

Oryginalnie, w czasach antycznej Grecji (według Nikandra z Kolofonu), bazyliszek wcale nie był wielki, nie miał skrzydeł ani głowy koguta. Był niewielkim, bardzo jadowitym, żółtym wężem, mierzącym ledwie kilkadziesiąt centymetrów. Jego nazwa (basiliskos) oznaczała „królewiątko”, co zawdzięczał jasnej plamce na głowie, przypominającej diadem.

Z czasem rzymski historyk Pliniusz Starszy dodał mu zdolność niszczenia roślin oddechem. Rzymianin napisał też, że potwór „zatruwa powietrze” (corrumpit auras), co średniowieczni kopiści błędnie przepisali jako „rozłupuje kamienie” (saxa rumpit).

Kiedy mit dotarł do średniowiecznej i nowożytnej Europy, bazyliszek zlał się z inną mityczną bestią – kokatrycą. Zyskał kogucią głowę, błoniaste skrzydła i zabójcze spojrzenie (które z kolei zapożyczono z mitów o afrykańskim katoblepsie). W ten sposób z małego afrykańskiego węża narodził się potwór, który na wieki zawładnął wyobraźnią Polaków i uwił sobie gniazdo w piwnicach Krzywego Koła.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Morta K., Czy bazyliszek rumpit saxa?, Uniwersytet Wrocławski.
2. Mythical Creatures, The Basilisk of Warsaw.
3. Go to Warsaw, Basilisk Legend – Go To Warsaw.