KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Istoty balansujące na granicy życia i śmierci od zawsze nas fascynowały. Nieśmiertelność brzmi pociągająco, nawet jeśli wiąże się z nią konieczność złożenia olbrzymiej ofiary.

Jedną z takich istot znamy ze słowiańskich podań. Przedchrześcijański folklor wschodnich Słowian skrywa postać Kościeja Nieśmiertelnego. Był to potężny czarownik, który jednocześnie należał do świata żywych, jak i martwych, nieustannie balansując pomiędzy nimi.

Kim był Kościej Nieśmiertelny?

W Polsce postać Kościeja jest mało znana, ale jest ona za to obecna w podaniach wschodniosłowiańskich. Kościej Nieśmiertelny (ros. Kaszczej Biessmiertnyj) to, obok Baby Jagi i Żmija, jeden z najpopularniejszych antagonistów w rosyjskich baśniach magicznych i ludowych. Przedstawiano go zazwyczaj jako chudego starca lub wręcz żywego szkieleta, który dosiadał magicznego rumaka.

Był potężnym, złym czarownikiem. Posiadał liczne magiczne moce i potrafił między innymi przybierać postać przeróżnych zwierząt.

Jego głównym zadaniem w baśniach było strzeżenie niezliczonych skarbów oraz żywej i martwej wody. Słynął także z porywania i więzienia kobiet. Uprowadził m.in. matkę Iwana-carewicza, zamorskie carówny, a także Wasylisę Mądrą, którą pragnął zmusić do zaślubin (choć warto zauważyć, że w tzw. kanonicznej wersji baśni Wasylisa jest jego córką).

Czemu Kościej zawdzięczał nieśmiertelność?

Zgodnie z własnym mianem Kościej był istotą nieśmiertelną. A raczej niemal nieśmiertelną. Czarownik sam zdradza w jednej baśni, że jego esencja życia znajduje się na dalekiej wyspie na oceanie, na której rośnie olbrzymi dąb. Pod drzewem tym zakopana jest skrzynia, w skrzyni zając, w zającu kaczka, w kaczce jajko, a w jajku kryje się śmierć Kościeja.

Jak dokładnie ta śmierć wyglądała? To już zależy od wersji baśni. Niekiedy mówi się, że samo rozbicie jajka doprowadzi do śmierci Kościeja. Popularnym wariantem jest także wersja, iż w jajku znajduje się jeszcze igła. Złamanie jej miało sprowadzić ostateczny koniec na czarownika.

Kościej jako istota między wymiarami

Obecnie Kościeja znamy głównie z rosyjskich baśni oraz legend. Jednak warto zauważyć, że wiele jego atrybutów jest ściśle powiązanych z mitologią Słowian oraz symboliką śmierci i zaświatów.

• Złowrogie imię – etymologię jego imienia najczęściej wywodzi się od słowa „kość”, co ma oznaczać „tego, który sieje kości”.
• Plemienne echa – badacz Andriej Stiepanow sugerował, że bajkowy potwór może mieć swój rzeczywisty, historyczny pierwowzór. U źródeł tego mitu stoi plemienny szaman, który w dawnych czasach przewodził obrzędowi „siania” (czyli rytualnego zakopywania) kości.
• Życie na krawędzi światów – ukrycie śmierci w oddalonej skrytce naruszało naturalny porządek świata. Z tego powodu Kościej nie był ani żywy, ani martwy.  W ludowym światopoglądzie czyniło to z niego dosłownego żywego trupa, na zawsze zawieszonego na granicy wymiarów.

Z tego też powodu mityczne potomstwo Kościeja także było objęte tabu społecznym. Wasylisa Mądra, bohaterka rosyjskich baśni ludowych, w kanonicznych baśniach jest córką czarownika. Z tego powodu także postrzegana była jako niebezpieczna istota z pogranicza życia i śmierci.

Wielka trójka zła

Choć Kościej był niezwykle potężnym, demonicznym czarownikiem, w tradycji ludowej nie zawsze występował jako samotny władca. Baśnie często ukazują go jako postać współpracującą z inną antagonistką: wiedźmą-olbrzymką, czyli odpowiedniczką Baby Jagi.

Doskonałym przykładem z folkloru wschodniosłowiańskiego jest bajka magiczna Maria Moriewna. Ukazuje ona specyficzny sojusz tych dwojga: w zamian za to, że Kościej służy u wiedźmy i opiekuje się jej stadem, ta ofiarowuje mu w nagrodę jednego ze swoich magicznych, niebywale rączych rumaków.

Razem z Babą Jagą oraz Żmijem, Kościej tworzył wielką trójkę najpopularniejszych, archetypowych antagonistów. To z tą trójką potworów i demonów ludowi bohaterowie (tacy jak Iwan-Głupiec czy Iwan-carewicz) musieli toczyć najcięższe boje, by przywrócić zniszczony, kosmiczny i społeczny ład.

Dodam jednak tutaj, że postrzeganie Żmija zależy od tego, czy przypatrujemy się Słowianom zachodnim, czy wschodnim. Więcej pisałem o tym tutaj:

Słowiański „smok”, który kochał kobiety i władał piorunami. Zapomnij o tym, co znasz z zachodnich legend

Dla dociekliwych (źródła):

1. Wójcichowska-Wantuch P., Rosyjska bajka literacka na przełomie XX i XXI wieku, Nowy Sącz 2018.
2. Wilk A., Od zabobonu do fikcji literackiej: postać wiedźmy we współczesnym horrorze rosyjskim (1990-2012), Wrocław 2021.
3. Joppek J., Współczesne wernakularne praktyki „na szczęście” – tekst i kontekst, Bydgoszcz 2023.