Obrus na stole i brak sztućców. Tak Słowianie karmili duchy podczas Dziadów

Gdy jesienne wiatry zwiastowały czas chłodu, nasi przodkowie uchylali drzwi swoich chat, szykując uroczyście stoły na przyjęcie dusz zmarłych. W naszej rodzimej tradycji Dziady były czasem, w którym żywi i zmarli zasiadali do wspólnej wieczerzy, znosząc na chwilę granicę między światem doczesnym a zaświatami.

Sercem tej domowej uroczystości był biały obrus rozścielony na stole, suty poczęstunek oraz szereg rygorystycznych reguł, które miały zapewnić powracającym duchom pełen szacunku gościniec. Każdy gest, potrawa i przedmiot w izbie nosiły wówczas głębokie, sakralne znaczenie.

Czym były Dziady w rodzimej tradycji?

Słowiański rok obrzędowy nie ograniczał się do jednego dnia pamięci o zmarłych. Dziady odprawiano w tradycji ludowej kilkakrotnie w ciągu roku, najczęściej na przełomie pór roku, czyli:

• jesienią,
• przed wiosennymi ostatkami,
• po Wielkanocy (na tzw. Radunicę lub Nawski Tydzień),
• w okolicach Zielonych Świąt.

Wierzono, że w te przełomowe dni bramy podziemnej Nawi otwierają się, a dusze przodków wracają w rodzinne strony, by sprawdzić, jak powodzi się ich potomkom.

Relacja z duchami przodków pozbawiona była grozy czy lęku przed upiorami. Zmarli członkowie rodu uchodzili za życzliwych opiekunów. Po nawiedzeniu dawnego domostwa darzyli gospodarzy pomyślnością w polu, pogodą oraz zdrowiem w oborze.

Warunkiem tej opieki było jednak godne przyjęcie niewidzialnych gości, przygotowanie dla nich posiłku oraz zapewnienie im należytego odpoczynku.

Przygotowanie chaty i łaźni – jak witano niewidzialnych gości?

Przygotowania do Dziadów rozpoczynały się od starannego uporządkowania całej przestrzeni domowej. Gospodyni dokładnie sprzątała izbę, wymiatała kurz z kątów i ubierała stół na czysto białym obrusem lub ręcznikiem. Wierzono, że dusze zwracają uwagę na każdy szczegół, a ptak siadający na oknie był traktowany jak wysłannik z zaświatów, domagający się pamięci.

Poza przygotowaniem stołu w staroruskich i ludowych przekazach zachował się niezwykły zwyczaj przygotowywania dla dusz kąpieli. Dla przybywających z dalekiej drogi przodków nagrzewano domową łaźnię, wieszano w niej czysty ręcznik oraz płaszcz, a na piecu stawiano masło, mleko i mięso. Podłogę łaźni posypywano popiołem, aby rano domownicy mogli dostrzec ślady śladów pozostawionych przez powracające zmarłe dusze.

Na rozstajnych drogach oraz przy grobach palono natomiast niewielkie stosiki drewna. Nazywano je „grumadkami”, przy których dusze mogły ogrzać się w chłodne jesienne lub wiosenne noce.

Zasady przy obrzędowym stole podczas słowiańskich Dziadów

Sama wieczerza obrzędowa wymagała przestrzegania ustalonego kodeksu zachowań. Wierzono, że duchy przodków wchodzą do izby przez otwarte drzwi oraz okna i siadają razem z żywymi na ławach czy przy zapiecku. Z tego powodu stworzono zestaw unikalnych reguł, które miały zapobiec przypadkowemu skrzywdzeniu niewidzialnych gości.

Podczas tej wieczerzy przestrzegano następujących zasad:

• chowano noże, siekiery oraz wszelkie ostre żelazne narzędzia, ponieważ wierzono, że metalowe krawędzie mogłyby skaleczyć lub przestraszyć powracającą duszę,
• dmuchano na ławę lub stołek przed usiadaniem, aby nie przysiąść niechcący przebywającego tam ducha przodka,
• unikano podnoszenia potraw lub sztućców, które spadły pod stół, uznając, że należą one już wyłącznie do dusz karmiących się pod stołem,
• potrawy serwowano gorące, ale nie wrzące, a chleb i pieczywo łamano w rękach, zamiast kroić metalowym ostrzem,
• uchylano okna, drzwi oraz kominy, ułatwiając duszom swobodne wchodzenie i opuszczanie chaty.

Uczta dla dusz – co trafiało na obrus?

Gdy wieczerza była gotowa, gospodarz wychodził na próg chaty lub stawał przy oknie i uroczyście wzywał zmarłych tradycyjną formułą:

Święci dziadowie, chodźcie do nas wieczerzać, proszę was na wieczerzę!

Następnie wszyscy domownicy zasiadali do stołu w podniosłym, pełnym szacunku milczeniu.

Na stole rozścielonym na pokuciu (sakralne miejsce w słowiańskiej chacie, znajdujące się zazwyczaj w kącie izby po przekątnej od pieca) pojawiał się suty zestaw potraw, składający się najczęściej z nieparzystej liczby dań, sięgającej od pięciu do nawet siedmiu lub dziewięciu pozycji. Każde danie miało swój symboliczny wymiar:

• Kutia (kucja) – gotowany pęczak lub pęczak pszeniczny z utartym makiem i miodem, stanowiący podstawowy pokarm obrzędowy wiążący żywych z zaświatami,
• Chleb, sól i mięso – symboliczne dary ziemi i domowej obfitości, z których pierwsze kęsy odlewano na obrus, na okno lub pod stół dla dusz przodków,
• Miód, gorzałka lub syta – pierwsze łyki napoju uroczyście odlewano na stół lub podłogę jako libację ofiarną przed rozpoczęciem spożywania posiłku przez żywych.

Po skończonej uczcie gospodarz żegnał przybyłych słowami: „Święci dziadowie, zjedliście, wypiliście, idźcie do siebie!” Naczyń ani resztek potraw nie sprzątano jednak ze stołu na noc, pozostawiając je pod obrazami aż do świtu, by spóźnione dusze mogły pożywić się w mroku.

Wędrowni dziadowie i boże obiady, czyli żywa pamięć o przodkach

Gdy z biegiem stuleci Kościół w swoich kazaniach i statutach zaczął zakazywać dawnych obrzędów ugaszczania dusz pod piecem oraz palenia grumadek, obyczaj wyewoluował w stronę tzw. bożych obiadów oraz wspierania wędrownych dziadów. Wędrowni żebracy i dziadowie proszalni uchodzili w wiejskiej społeczności za ludzi stojących na pograniczu światów. Byli to orędownicy modlący się za dusze zmarłych w zamian za chleb, mięso i ciepły posiłek.

Tradycja karmienia dusz podczas Dziadów pokazuje, jak głęboka i dojrzała była słowiańska antropologia. Przodkowie nie byli zapomnianymi cieniami, lecz wiecznie obecnymi członkami rodu, z którymi dzielono się owocami całorocznego trudu.

Pamięć o tym rytualnym obrusie na pokuciu przypomina, że domowa obfitość budowała się na ciągłości pokoleń, wdzięczności i braku lęku przed tymi, którzy odeszli.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.