KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Ciężkie, dębowe drzwi stajni były zamknięte na solidny skobel od samego wieczora. Nikt nie miał prawa wejść do środka. A jednak, gdy o świcie gospodarz otwierał wrota, uderzał go ostry zapach końskiego potu. Najlepszy, najsilniejszy rumak w obejściu stał w boksie, dysząc ciężko, ze spienionymi bokami i drżącymi nogami, jakby właśnie wrócił z morderczego galopu.

Na jego ciele widać było ślady otarć, a grzywa... grzywa była misternie zapleciona w drobne, twarde warkoczyki.

Dla słowiańskiego chłopa te objawy jasno wskazywały, co miało miejsce w nocy. To nie byli złodzieje koni. W nocy stajnię odwiedziła zmora. Ten zmiennokształtny demon, znany głównie z duszenia ludzi we śnie, miał jeszcze jedną, mroczną fascynację: bezgranicznie uwielbiał konie.

Nocny galop do utraty tchu

W słowiańskiej demonologii zmora atakowała nie tylko ludzi. Celem były dla niej również zwierzęta gospodarskie, spośród których szczególnie upodobała sobie konie. Nocami wślizgiwała się przez najmniejsze szczeliny, by dosiąść najpiękniejszych i najsilniejszych zwierząt. Zmora potrafiła ujeżdżać konia przez całą noc, galopując w ciasnym pomieszczeniu lub gnając zwierzę do skrajnego wyczerpania.

Skutki takich wizyt były opłakane. Koń rano był cały mokry, apatyczny i nie nadawał się do pracy w polu. Wierzono wręcz, że demon może konia „zasuszyć”, czyli doprowadzić do jego całkowitego wyniszczenia i powolnej śmierci z powodu chronicznego braku snu i skrajnego stresu. Na bokach zwierzęcia nierzadko zostawały krwawe ślady od ostrych pazurów zmory, która próbowała utrzymać się na grzbiecie wierzchowca.

W tradycji ludowej panowało silne przekonanie, że jeśli w rodzinie urodzi się siedem córek, jedna z nich nieświadomie staje się zmorą. Co ciekawe, demoniczne rodzeństwo dzieliło się swoimi „zainteresowaniami”. Jeśli jedna siostra dusiła w nocy śpiących sąsiadów, inna specjalizowała się wyłącznie w męczeniu stajennych zwierząt.

Więcej o samej zmorze przeczytasz w poniższym opracowaniu:

Zmoraś Mario – kim była istota, która kradła oddech naszym przodkom?

Warkoczyki zmory

Niepodważalnym dowodem na obecność demona były warkoczyki. Zmora, po zakończonej, morderczej jeździe, z niesamowitą precyzją zaplatała końską grzywę oraz ogon.

Świadkowie opisywali je jako niezwykle równe, splecione z trzech pasemek warkocze. Zamiast jednak ludzkich wstążek, demon używał materiałów z zaświatów lub dzikiej natury. W końskie włosie wplatano najczęściej twarde i nierozerwalne korzenie perzu. Chłopi wierzyli, że rozplatanie tych warkoczyków gołymi rękami przynosi pecha, a czasem jest po prostu fizycznie niemożliwe bez użycia żelaznego noża.

Zemsta gospodarza i zniewolony demon

Zmora miała bardzo płynną naturę. Potrafiła zmienić się w słomkę, czarnego kota czy igłę, ale równie chętnie przybierała formę samego konia. Ta zdolność do transformacji stała się jednak w jednym z ludowych podań zgubą dla samego demona.

Legenda głosi, że pewien zdesperowany rolnik postanowił zapolować na zjawę niszczącą mu dobytek. Udało mu się schwytać zmorę i obezwładnić ją poświęconym „paskiem św. Franciszka”. Demon, nie mogąc uciec, po północy przybrał formę dorodnej kobyły.

Chłop nie okazał demonowi żadnej litości. Założył jej uzdę z tego samego paska i przez kolejne siedem lat bezlitośnie jeździł na demonicznej klaczy do lasu po drewno. Zmusił nadprzyrodzony byt do katorżniczej pracy, co ostatecznie złamało zmorę i na zawsze powstrzymało ją przed nocnym nękaniem jego gospodarstwa.

Mitologia Słowian pełna jest historii, w których pozornie bezradni chłopi potrafią pętać demony. Podobna historia dotyczyła utopca oraz niedźwiedzia w młynie wodnym.

Odcięta grzywa, lustra i martwe sowy

Koń na dawnej wsi był podstawą przetrwania. Utrata wierzchowca oznaczała głód, dlatego rolnicy wytoczyli do walki ze zmorą najcięższe działa obronne i magiczne.

Arsenał metod apotropeicznych (czyli rytuałów i zaklęć ochronnych) był imponujący i niezwykle zróżnicowany:

• Obrzydzenie fizjologiczne – aby zniechęcić demona do dosiadania wierzchowca, stosowano radykalne metody. Grzbiety koni nacierano ludzkim moczem, słoną wodą, a same grzywy kropiono zwierzęcym kałem. Często obcinano też koniowi grzywę na krótko, aby zmora nie mogła się jej chwycić podczas jazdy ani pleść warkoczy.

• Lustra w stajni – nad żłobami wieszano kawałki potłuczonych luster. Wierzono, że zmora, wchodząc do ciemnego budynku, nagle zobaczy w szkle własne, przerażające odbicie, przestraszy się i w panice ucieknie.

• Makabryczne trofea – w stajniach lub bezpośrednio na drzwiach przybijano martwe ptaki kojarzone z magią: sowy oraz sroki, często zabijane specjalnie w wigilię Bożego Narodzenia. Alternatywą było trzymanie w jednym boksie z końmi czarnego barana lub przybijanie baranich rogów do ścian.

• Dźwięk i kolor – końskie uprzęże bogato zdobiono mosiężnymi blaszkami, których błysk i hałas odstraszały siły nieczyste. Z kolei wiązane na szyjach czerwone wstążki miały za zadanie odbijać „złe spojrzenie” i chronić przed rzuceniem uroku.

• Magia krwi i kredy – powszechnie obrysowywano drzwi stajni święconą kredą i okadzano wnętrze ziołami. Praktykowano również puszczanie koniowi krwi (przez delikatne nacięcie żyły na karku w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia), co miało odnowić siły witalne zwierzęcia i zagwarantować mu zdrowie na cały rok.

Wizerunek zmory jeżdżącej nocą na koniu był dla chłopów próbą zrozumienia natury. Kiedy ukochane zwierzę nagle zapadało na śmiertelną kolkę, budziło się oblane rzęsistym potem z powodu infekcji, czy marniało w oczach od pasożytów, najłatwiej było zrzucić winę na mrocznego, nocnego jeźdźca, z którym można było walczyć za pomocą magii i luster.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Lasota P., Zmora, Pismo Folkowe.
2. Lasota P., Zmora plotła koniom warkocze, Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN”, 2012.
3. Grochowski P., Staroń P., Zmora. O heterogeniczności ludowych wierzeń demonicznych, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń, 2016.
4. Sztych D., Zwierzęta gospodarskie w polskiej kulturze ludowej, 2008.