KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Obecnie to radosne widowisko uliczne, jednak pod warstwą zabawy kryje się surowe echo przedchrześcijańskich wierzeń. Siuda Baba, bo o niej mowa, to jeden z ciekawych i unikalnych obrzędów wielkanocnych w Polsce.

Do czasów współczesnych ta tradycja przetrwała wyłącznie na wąskim obszarze: w Wieliczce oraz pobliskiej Lednicy Górnej. Warto jednak się jej przyjrzeć i zobaczyć, ile z wierzeń słowiańskich pozostało w tym obyczaju.

Wieczny ogień i pogańska kapłanka z Lednicy Górnej

Początki tego obyczaju są bezpośrednio zakorzenione w słowiańskich obrzędach przejścia, które wyznaczały koniec zimy i początek nowego cyklu wegetacyjnego. Z tradycją tą wiąże się stara legenda osadzona w Lednicy Górnej.

Według ludowych podań, w tamtejszym świętym gaju pod Kopcową Górą, tuż obok źródła o niezwykłej mocy, funkcjonowała świątynia. W jej wnętrzu płonął wieczny ogień, którego strzegła wybrana kapłanka. Służba ta była niezwykle surowa i opierała się na twardych zakazach. Przez cały rok pełnienia obowiązków kobiecie nie wolno było:

• Myć ciała wodą.

• Czesać i układać włosów.

• Zmieniać ani prać swojego ubrania.

To właśnie z tego powodu symbolizująca kapłankę Siuda Baba jest czarna od sadzy. Według innej wersji legendy wynikało to z tego, że następczyni kapłanki czerniono twarz.

Poszukiwanie następczyni i okup

Raz w roku, w noc wiosennej pełni księżyca, kapłanka opuszczała świątynię. Wychodziła do osady, by odnaleźć swoją następczynię. Wytypowana dziewczyna, jeśli nie wykupiła się datkiem, była zmuszana do trwającej rok służby.

Jeśli nie była w stanie się wykupić, przejmowała obowiązki strażniczki ognia. Po roku spędzonym w dymie i ascezie dziewczyna była całkowicie czarna od sadzy, a jej ubranie zamieniało się w strzępy. To właśnie ten upiorny wizerunek stał się bezpośrednim pierwowzorem współczesnej postaci Siudej Baby.

Wtedy to nowa kapłanka wyruszała na poszukiwanie kolejnej następczyni...

Współczesne obrzędy Siudej Baby

Obecnie obrzęd Siudej Baby, odbywający się w Poniedziałek Wielkanocny, to barwne widowisko uliczne. Zwyczaj ten zachował się jedynie w okolicach Krakowa, a dokładniej: właśnie we wspomnianej wcześniej Lednicy Górnej. Można się także na nie natknąć w pobliskiej Wieliczce, ale według mieszkańców Lednicy nie jest to „prawdziwa” Siuda Baba.

Uczestnicy obrzędu

W wydarzeniu bierze udział kilka kluczowych postaci i grup:

• Siuda Baba – centralna postać, którą tradycyjnie odgrywa mężczyzna przebrany za kobietę. Jej wygląd nawiązuje do legendarnej kapłanki, która po roku służby przy wiecznym ogniu była brudna i zaniedbana.

• Grupa przebierańców – Siuda Baba nie występuje sama. Od domu do domu chodzi w towarzystwie drugiego mężczyzny, przebranego za Cygana oraz od czterech do sześciu mężczyzn w wieku ok. 20 lat. 

• Mieszkańcy i turyści – przechodnie są aktywnymi uczestnikami zabawy, stając się „celami” działań Siudej Baby. Muszą opłacać datki, a ich twarze czernione są sadzą, bywają także oblewani wodą z sadzawki.

Wygląd postaci

Postać Siudej Baby jest charakteryzowana w sposób bardzo konkretny. Twarz musi być grubo umazana sadzą, a ubiór zniszczony. Składają się na niego przede wszystkim spódnica oraz kaftanik, przewiązany sznurkiem. Do tego sznurka uwiązany jest dzbanek na datki. Co więcej: Siuda Baba nosi chustę, w której trzyma sadzę wymieszaną z kremem.

Wraz z nadejściem chrześcijaństwa, do akcesoriów Siudej Baby został dołączony duży różaniec. Kontrastuje on z pierwotnie słowiańskim, rodzimowierczym charakterem tej postaci. Zmienił się także charakter korali: pierwotnie były one robione z ziemniaków i kasztanów, obecnie zaś wykonywane są one z drewna.

Cygan także ma swój wyznaczony ubiór. Są to czarne spodnie z przyszytymi cienkimi skrawkami materiału, czarną bluzkę oraz czarny kapelusz. Jego rekwizytem jest bat, z którego strzela, wchodząc na czyjąś posesję.

Przebieg wydarzenia

Obrzęd ma charakter dynamicznego spektaklu odbywającego się w Lednicy Górnej:

1. Przygotowania marszowe – przed wyruszeniem orszaku, wszyscy uczestnicy spotykają się w domu Cygana. Tam ubierają się w swoje stroje, a Cygan i Siuda Baba smarują dokładnie twarze sadzą.
2. Przemarsz orszaku – grupa przebierańców wraz z Siudą Babą wędruje przez miejscowość, odwiedzając mieszkańców i zaczepiając przechodniów. Do ich rekwizytów należy wózek z figurką Jezusa, do którego chętni mogą wrzucać datki.
3. Smarowanie sadzą – Siuda Baba stara się pobrudzić sadzą twarze napotkanych osób, a ci mogą albo uciekać, albo się odpowiednio wykupić. Choć współcześnie jest to forma żartu, w tradycji dotknięcie sadzą ma przynosić szczęście i pomyślność. Nawiązując do legendy, można domniemywać, że dawniej datki wrzucane do dzbanka pozwalały „wykupić się” od smarowania lub, w kontekście mitycznym, od zostania następczynią kapłanki.
4. Odwiedzanie domostw – do znajomych Krakowianie (czyli przebrani mężczyźni) wchodzą bez zawahania się, a Siuda Baba podąża za nimi. Jeśli jednak trafiają do nieznajomych, wówczas Cygan, po strzale z bata, pyta gospodarzy, czy życzą sobie odwiedzin. Negatywna odpowiedź wiąże się z „konsekwencjami” jak naznaczenie sadzy klamką. Pozytywna z kolei oznacza, iż cały orszak wchodzi do domostwa (chociaż często zostaje na podwórku), gdzie wita się z gospodarzami. Po tradycyjnym zapytaniu, „Czy przyjmujecie zmartwychwstałego Pana Jezusa?” i pozytywnej odpowiedzi, Krakowiacy wyśpiewują pieśń Wielkanocną.

W pieśń wpleciony jest wątek Siudej Baby. Na słowa „Gdzie ta Siuda Baba…” Siuda Baba wskakuje do domu. Wówczas, niekiedy z pomocą Cygana, smaruje sadzą dłonie i twarze domowników. Łapie także lub szuka ukrytych dziewcząt na swoje zastępstwo w świątyni.

Po zakończeniu ceremonii domownicy żegnają orszak, często obdarowując świątecznym ciastem lub innymi smakołykami. Pochód trwa do późnego wieczora

Siuda Baba w lipowym pniu

Ten unikalny obrzęd silnie zakorzenił się w lokalnej tożsamości i sztuce. Fascynujący wizerunek pogańskiej kapłanki uwiecznił m.in. ceniony rzeźbiarz ludowy, Kazimierz Idzi. W zbiorach Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce znajduje się jego rzeźba wykonana z lipowego pnia, która wiernie dokumentuje historyczne detale stroju i wyposażenia Siudej Baby, utrwalając ją dla kolejnych pokoleń.

Cały obrzęd symbolicznie kończy okres zimy i wita nowy cykl wegetacyjny (wiosnę), wraz z obrzędami takimi jak Śmigus i Dyngus. Pochód Siudej Baby stał się jedną z najważniejszych atrakcji regionu, łączącą dawną słowiańską legendę o kapłance strzegącej wiecznego ognia z radosnym świętowaniem Wielkanocy.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Rok obrzędowy z Wikipedią, Siuda Baba, Warszawa 2015.
2. Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, Siuda Baba – tradycja o pradawnych korzeniach.