KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Każdy z nas zna Lany Poniedziałek, czyli śmigus-dyngus. Obecnie to raczej proste święto, w które polewamy się wodą z wiader, plastikowych pistoletów i pisanek, czy czasami wężem ogrodowym.

Jednak dla naszych przodków Śmigus i Dyngus funkcjonowały jako dwa odrębne zwyczaje. Dopiero z czasem zlały się one w jedną tradycję. Na dawnej słowiańskiej wsi okres wiosennego przesilenia był silnie powiązany z magią agrarną.  To w tym okresie należało negocjować z siłami niematerialnymi o dobre plony, udany zbiór, a także... miłość!

Wegetacyjna magia Śmigusa

Początkowo sam Śmigus był obyczajem odrębnym od Dyngusa. Polegał on na dotykaniu, uderzaniu, czy smaganiu młodymi, jeszcze zielonymi  gałązkami lub uplecionymi z nich biczami, tzw. korwaczami. Obchodzony był w wielu regionach Polski i przypuszczalnie na terenie całej Słowiańszczyzny.

Co miał na celu ten obyczaj? Jak wiele tradycji naszych przodków, Śmigus był powiązany ze słowiańską magią.

• Magia wegetacyjna i witalna – smaganie wierzbowymi lub brzozowymi witkami miało na celu przekazanie człowiekowi życiodajnej siły budzącej się do życia przyrody. Wierzono, że świeże soki roślinne i energia wiosennej zieleni „przejdą” na osobę smaganą, zapewniając jej zdrowie i energię.
• Symbolika wody – choć śmigus kojarzy się dziś głównie z wodą z plastikowych pistoletów, pierwotnie termin ten obejmował także rytualne oblewanie, które miało charakter oczyszczający i życiodajny. Woda w obrzędach słowiańskich służyła do zaklęcia przyrody, by sprzyjała ludziom w pracach na roli i zapewniała obfite plony.
• Aspekt matrymonialny i zdrowotny – obiektem tych zabiegów były przede wszystkim młode kobiety i dziewczęta. Na Śląsku Cieszyńskim wierzono, że panna „wyśmiergustowana” (czyli polana wodą i wysmagana) będzie przez cały rok zdrowa jak ryba i szybko wyjdzie za mąż.

Śmigus nie był obchodzony wszędzie tak samo. Przykładowo: tzw. suchy zielony Śmigus, czyli samo smaganie gałązkami, dominował głównie w północnej Polsce, jak wynika z ustawy synodu poznańskiego Dingus prohibetur z 1420 r. Z kolei w środkowych i południowych regionach bardziej popularne było polewanie wodą, czyli mokry Śmigus.

Cały obrzęd był wyrazem radości po odejściu zimy i nadejściu nowej pory roku. Towarzyszyły mu głośne zabawy, wzajemne odwiedziny w domach i świętowanie we wspólnocie.

Włóczęga i zbieranie darów – Dyngus

Dyngus z kolei był nieco innym rytuałem. Jego nazwa możę wywodzić się od niemieckiego dingen, co oznacza wykupywać się. Polegał on na kweście, czyli rytualnym obchodzeniu domów połączonym ze składaniem życzeń i zbieraniem darów.

Wykup

Mężczyźni (zazwyczaj w grupkach) „podróżowali” po całej wsi, odwiedzając wszystkie domostwa. Gospodarze lub panny niezamężne dawały im różne podarunki, takie jak jajka czy pisanki, wędliny oraz ciasta. Miało to na celu wykupienie się od polania wodą czy smagania witkami. Brak takiego wykupu był uznawany za wielkie uchybienie tradycji.

Przebrania i życzenia

Włóczędzy podróżujący od domu do domu często mieli na sobie przebrania czy rekwizyty. Mogły to być podkrakowskie siudy (przebrani dziad i baba), śmierguśnicy (odziani w kolorowe, żywe ubrania składające się z bibułowych frędzli, maski oraz charakterystycznych słomianych kapeluszy), czy też wózki z kurkiem dyngusowym, czyli żywym bądź drewnianym, bogato zdobionym kogutem. Tak oto przebrani włóczędzy, w zamian za podarki, składali domostwom przeróżne życzenia.

Aspekt społeczny 

Dyngus był ważnym elementem życia wspólnoty. Pominięcie domu, w którym mieszkała panna na wydaniu, uznawano za dyshonor. Często stawał się on początkiem oficjalnych zalotów, podczas których kawalerowie poprzez polewanie wodą i wspólne biesiadowanie okazywali zainteresowanie wybranym dziewczętom.

Symbolika urodzaju

Jako dawne święto agrarne, dyngus miał na celu zaklęcie przyrody, aby sprzyjała pracy na roli i zapewniała pomyślność. Towarzyszyły mu obrzędy takie jak chodzenie z kokotkiem (kogutem jako symbolem sił witalnych) czy goiczkiem, czyli zieloną świeżą gałązką.

Dyngus jako postać demoniczna

Co ciekawe: Dyngus pojawił się w dziele z 1570 roku pt. Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu. Dyngus został tam wymieniony jako postać demoniczna. Znalazł się tam obok postaci takich jak słowiańska bogini Dziewanna, jej siostra Marzanna czy Jędza.

Czy taka demoniczna interpretacja ma sens? Zapewne niezbyt. Możliwe, że anonimowy autor był po prostu chrześcijańskim moralizatorem, który w naszych rodzimych wierzeniach na siłę dopatrywał się nieczystej ingerencji oraz demonów.

Warto tutaj przytoczyć fragment synodu poznańskiego Dingus prohibetur, o którym wspomniałem wcześniej:

„Zabraniajcie, aby w drugie i trzecie święto wielkanocne mężczyźni kobiet a kobiety mężczyzn nie ważyli się napastować o jaja i inne podarunki, co pospolicie się nazywa dyngować (…), ani do wody ciągnąć, bo swawole i dręczenia takie nie odbywają się bez grzechu śmiertelnego i obrazy imienia Boskiego”.

Tak więc postać Dyngusa jako demona niewątpliwie pobudza wyobraźnię, lecz zapewne niewiele ma wspólnego z prawdziwym obliczem naszych rodzimych słowiańskich tradycji.

Woda – życiodajny i śmiertelny żywioł

Cały cykl wiosennych obrzędów miał charakter wegetacyjny i agrarny. Śmigus, Dyngus, oraz topienie Marzanny służyły wypędzeniu zimy (śmierci) i powitaniu nowego cyklu wegetacyjnego.

W tym okresie wodę postrzegano dwojako. Z jednej strony dla młodych kobiet przemoknięcie do suchej nitki w lany poniedziałek było wróżbą zdrowia i szybkiego zamęścia. W niektórych regionach Słowiańszczyzny (np. na terenach dzisiejszej Rosji) obrzędy te miały charakter inicjacyjny, wprowadzając młode dziewczęta w krąg osób dorosłych, gotowych do założenia rodziny.

Warto tutaj też wspomnieć o bogini Mokoszy, która była silnie powiązana z żywiołem. Jako Wilgna Jaśniejąca Niepokalana, symbolizowała mokrą, życiodajną glebę. Więcej o tym pisałem w artykule poświęconym Bogini-Matce:

Mokosz – trzecia po Perunie i Welesie. Dlaczego Słowianie traktowali ziemię jak brzemienną kobietę?

Z drugiej strony: w demonologii Słowian wierzono, iż wody w tym okresie bywają niebezpieczne. To wtedy aktywne były takie demony jak rusałki, które mogły porwać człowieka. Aż do czasu Nocy Kupały z tego powodu obawiano się kąpieli w zbiornikach wodnych.

Chociaż co warto dodać: nie oznaczało to, że nasi przodkowie w ogóle się nie myli. Póki Kościół nie począł promować zaniedbywania ciała jako formę szlachetnego umartwiania oraz nie zakazywał łaźni, Słowianie chętnie korzystali z drewnianych saun. To w nich zażywali kąpieli, póki wody nie stały się na powrót bezpieczne.

Stopniowa symbioza Śmigusa i Dyngusa

Z czasem oba święta utraciły swoje pierwotne znaczenie. Stopniowo zlały się w znany nam współcześnie śmigus-dyngus. I chociaż stracił on swoją duchową głębię, przekształcając się w świecką zabawę, tak jego struktura wciąż odwołuje się do archaicznych technik magicznych mających zapewnić pomyślność wspólnocie.

Być może to doskonały czas na to, aby udać się na wiosenne zaloty?

Dla dociekliwych (źródła):

1. Paterek P., Lany poniedziałek po słowiańsku. Śmigus-dyngus, Słowiańska Agencja Prasowa, 2022.
2. Gmina Poraj, Śmigus-Dyngus – zanikający słowiański zwyczaj, 2022.
3. Piesta J., Pozostałości z przedchrześcijańskich wierzeń słowiańskich w dzisiejszej polskiej tradycji ludowej, Kolegium Licencjackie Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Białej Podlaskiej, 2013.