Ich śmiech był wyrokiem śmierci. Kim były słowiańskie „łaskotki”, przed którymi drżeli nasi ojcowie?

Rusałki to istoty, które w popkulturze są dosyć popularnym motywem. Warto chociażby wspomnieć sagę wiedźmińską Sapkowskiego, gdzie przedstawiane były jako istoty spokrewnione z driadami. Wiele osób wspomina je także z sagi gier Heroes of Might and Magic, a zwłaszcza trzeciej odsłony, gdzie były jedną z dosyć uroczych jednostek do zrekrutowania.

Jednak prawdziwe rusałki były istotami o wiele mroczniejszymi. Były jednym z tych demonów, które potrafiły porwać bogom ducha winną osobę i dosłownie załaskotać na śmierć.

Niebezpieczne piękno – kim naprawdę były Rusałki?

Kiedy myślimy o rusałkach, współczesna popkultura często podsuwa nam obraz łagodnych istot, blisko związanych z naturą, które unikają człowieka i pragną jedynie odpoczynku. Nasi przodkowie znali jednak inną prawdę. Słowiańska rusałka to postać znacznie mroczniejsza, bardziej złożona i w pewnym aspekcie także tragiczna. To duchy natury, które nie znają litości, będące ucieleśnieniem „wiecznej niedojrzałości” i tragicznie przerwanej młodości.

Co ciekawe: nazwa „rusałka” nie jest rdzennie słowiańska. Wywodzi się od łacińskiego słowa „rosalia” Bizancjum trafiło do Słowian jako rusalija, oznaczając czas Zielonych Świątek. Z czasem terminem tym zaczęto określać same istoty, które według wierzeń pojawiały się właśnie w tym okresie.

Geneza rusałek budzi dreszcz u każdego, kto zagłębi się w ludową demonologię. Rusałkami stawały się dusze „nieczystych zmarłych”, czyli dziewcząt, które zmarły gwałtownie przed ślubem lub utonęły w okresie zaręczyn. Zawieszone między światem żywych i umarłych, nie mogąc zaznać spokoju, stawały się pięknymi, lecz drapieżnymi istotami o bladej skórze i długich, rozpuszczonych włosach. W tradycji słowiańskiej brak czepca i swobodne włosy były jasnym sygnałem – to „niczyja kobieta”, wolna, ale i niebezpieczna, bo wyjęta poza ramy społecznego porządku.

W pewnym sensie można tutaj odnaleźć analogię do płanetników, czyli biesów burzy i wiatru. W niektórych regionach wierzono, iż chmurnikami zostawali mężczyźni, którzy popełnili samobójstwo. Więcej o tym możesz przeczytać w poniższym artykule:

Więzili burzę na żelaznych łańcuchach. Kim byli podniebni skazańcy, którym nasi przodkowie sypali mąkę na wiatr?

Śmierć przez śmiech – charakter i zachowanie rusałek

Rusałki cechuje fascynująca ambiwalencja. Z jednej strony wierzono, że tam, gdzie tańczą, zboże rośnie gęściej, a one same przynoszą polom życiodajną wilgoć. Z drugiej – spotkanie z nimi po zmroku było niemal zawsze wyrokiem. Ich metody zabijania były równie niezwykłe, co okrutne:

Załaskotanie na śmierć – to właśnie dlatego w niektórych regionach nazywano je „łaskotkami”. Ofiara, osaczona przez śmiejące się demony, ginęła w konwulsjach radości, która szybko zmieniała się w agonię.
Morderczy taniec – rusałki uwielbiały zmuszać mężczyzn do wspólnej zabawy, która trwała aż do całkowitego wycieńczenia organizmu i zatrzymania serca.
Wabienie w głębinę – wykorzystując piękny śpiew i urodę, wciągały nieostrożnych wędrowców w zdradliwe wiry rzeczne.

Należy tutaj zaznaczyć, że rusałki nie są tożsame z syrenami. Syreny nie mają aż tak silnego poświadczenia w mitologii Słowian, aczkolwiek występują w naszych legendach i podaniach (jak chociażby legenda o założeniu Warszawy).

W przeciwieństwie do nich rusałki jednak nie posiadały rybiego ogona, lecz parę zwinnych nóg, dzięki którym biegały po polach, wspinały się po drzewach, czy osaczały zagubionych nad wodą wędrowców.

Tydzień Rusałczany – czas surowych zakazów

W kalendarzu słowiańskim istniał szczególny moment, w którym rusałki stawały się nadzwyczaj aktywne. Był to Tydzień Rusałczany, przypadający w okolicach Zielonych Świątek, tj. końcówka maja i początek czerwca.

To wtedy demony wychodziły z wód, by huśtać się na gałęziach wierzb i brzóz lub biesiadować na polach. Dla samych rusałek był to okres zabaw i hulanek. Dla naszych przodków zamieszkałych na wsiach – czas pełen lęku i surowych tabu, których złamanie groziło śmiercią.

W tym okresie obowiązywał całkowity zakaz kąpieli w rzekach i jeziorach, by nie prowokować drapieżnych dusz. Nie wolno było również pracować w polu, prząść ani tkać – każde naruszenie spokoju rusałek mogło sprowadzić na wieś niszczycielskie gradobicie lub porwanie młodzieńców.

Okres ten kończył obrzęd zwany „wyprowadzanie rusałki” (provody rusalok), podczas którego niszczono słomianą kukłę, symbolizującą biesa. Miało to ostatecznie zabezpieczyć zbiory i wypędzić demony z powrotem do ich wodnych kryjówek.

Regionalne oblicza strachu – od Mawek po Wiły

Choć termin „rusałka” dominuje w naszej świadomości, słowiański świat znał wiele regionalnych odmian tych istot, różniących się wyglądem i stopniem złośliwości. To bogactwo form pokazuje, jak głęboko zakorzeniony był lęk przed duszami kobiet, które nie zdążyły dopełnić swojego losu na ziemi.

Rusałki znano również jako:

Mawki (Niawki) – szczególnie popularne na terenie dzisiejszej Ukrainy. Wyobrażano je sobie jako piękne dziewczęta, które z przodu wyglądały normalnie, ale z tyłu miały „puste plecy”, przez które widać było ich wnętrzności.
Wiły – południowosłowiańskie kuzynki rusałek, mieszkające w górach i chmurach. Były kapryśne: potrafiły pomóc rolnikowi, ale za jedną zniewagę niszczyły całe pola gradem.
Wodianice (Szutowki) – północnorosyjskie demony, niekiedy utożsamiane z rusałkami. Osobiście uważam, że były to dwa oddzielne demony z uwagi na fakt, iż rusałki były przedstawiane jako piękne kobiety o długich włosach i kuszącym uśmiechu. Tymczasem wodianice były istotami brzydkimi: starszymi kobietami o długich, obwisłych piersiach.

Rusałka w popkulturze – dziedzictwo strachu

Dzisiaj rusałki przeniknęły do gier i literatury fantasy, gdzie odzyskały swój mroczny charakter. W serii Wiedźmin czy w cyklu Heroes of Might and Magic nie są już tylko ozdobą krajobrazu, ale realnym zagrożeniem, które wymaga sprytu i wiedzy, by przeżyć spotkanie.

Tym samym postać, która etymologicznie wywodzi się od łacińskiego święta róż, stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli słowiańskiego lęku przed nieokiełznaną naturą. Rusałka przypomina nam, że to, co piękne, bywa najbardziej zabójcze, a śmiech dobiegający z trzcin rzadko kiedy zwiastuje coś dobrego.

Pobierz Poczet Bogów Zapomnianych

Thank you!