KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

Strona www stworzona w kreatorze WebWave.

Gdy zimowe mrozy wreszcie ustępowały, słowiański świat zamierał w oczekiwaniu na jeden kluczowy moment. Nasi przodkowie wierzyli, że dopiero pierwsze uderzenie wiosennego pioruna wypędza siły zimy i śmierci, uwalniając życiodajny potencjał przyrody. To w tym huku i błysku dokonywały się kosmiczne zaślubiny: potężny Gromowładca (Perun) zsyłał zapładniający deszcz, który otwierał uśpione łono Matki Ziemi (Mokoszy), budząc ją do nowego cyklu wegetacyjnego i rodzenia plonów.

Z tej przebudzonej, wilgotnej gleby tryskało jednak nie tylko delikatne, rolnicze życie. Wraz z nadejściem wiosny budziła się również dzika, zielona i absolutnie nieokiełznana natura: gęste lasy, puszcze i nieprzebyte gaje. Uosobieniem tej nieujarzmionej, pierwotnej siły, która każdego roku triumfuje nad zimowym snem, była Dziewanna.

Kiedy jednak z poetyckiego świata mitów przejdziemy do chłodnych gabinetów historyków, natrafimy na mur. Dziewanna to postać, której pozycja w mitologii Słowian jest niejednoznaczna.

Czy słowiańska pani wiosny i leśnych ostępów, utożsamiana nierzadko z rzymską łowczynią Dianą, istniała naprawdę? A może to jedynie zgrabne oszustwo i literacki wymysł średniowiecznych kronikarzy, usiłujących na siłę stworzyć lokalny odpowiednik greckiego Olimpu?

Spis treści

1. Wielki spór – czy Dziewanna w ogóle istniała?
2. Etymologia imienia Dziewanna – Dziewica czy Dzika Kobieta?
3. Bogini lasów i dzikiej natury – atrybuty Dziewanny
4. Tajemnica dwóch sióstr – Dziewanna i Marzanna
5. Trójka słowiańskich bogiń: Mokosz, Dziewanna i Marzanna
6. Chrześcijańskie oblicza i ludowe echa Dziewanny
7. Podsumowanie – Dziewanna, pani dzikiej wiosny i odrodzenia
8. FAQ – Najczęstsze pytania o Dziewannę

Wielki spór – czy Dziewanna w ogóle istniała?

Zanim przejdę do omawiania etymologii imienia Dziewanna (jak to mam w zwyczaju), warto zadać sobie kluczowe pytanie: czy Dziewanna w ogóle istniała? Czy może to tylko fantazja kronikarzy bądź naiwnych romantyków, którzy próbowali odtworzyć coś z niczego?

Słowiański Olimp

Jednym z dzieł, na które powoływało się wielu badaczy mających potwierdzić autentyczność Dziewanny, jest piętnastowieczny dziejopis pióra Jana Długosza pt. Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego.

Długosz zastosował klasyczny zabieg zwany interpretatio christiana (lub w tym konkretnym ujęciu: interpretatio romana). Na czym on polegał? Na wtłaczaniu lokalnych, nie do końca zrozumiałych wierzeń w dobrze znane ramy rzymsko-greckie. Tym samym Długosz postanowił odtworzyć mitologię Słowian na wzór greckiego Olimpu.

To właśnie w ten sposób Dziewanna trafiła na karty Roczników. Długosz zestawił ją z rzymską boginią łowów i lasów, Dianą. Kronikarz argumentował to następująco: skoro państwo Lechitów powstało na obszarze porośniętym przez rozległe, prastare lasy i gaje, nad którymi władztwo tradycyjnie sprawowała Diana, było oczywiste, że Słowianie musieli oddawać jej szczególną cześć.

„A jako że państwu Lechitów wydarzyło się powstać na obszarze zawierającym rozległe lasy i gaje, o których starożytni wierzyli, iż zamieszkuje je Diana i że Diana rości sobie władztwo nad nimi. Cerera zaś uważana była za matkę i boginię urodzajów, których dostatku kraj potrzebował, [przeto] te dwie boginie: Diana w ich języku Dziewanną [Dzewana] zwana i Cerera zwana Marzanną [Marzyana], cieszyły się szczególnym kultem i szczególnym nabożeństwem”

– pisał Długosz.

Panteon Długosza jako fantazja kronikarska

Przez długi czas taki obraz Dziewanny, jako słowiańskiej bogini lasów z łukiem w dłoni, działał na wyobraźnię pisarzy i artystów. Jednak na przełomie XIX i XX wieku do głosu doszło pokolenie badaczy skrajnie krytycznych względem tzw. Panteonu Długosza.

Jednym z nich był Aleksander Brückner. Jak pisał prof. Aleksander Gieysztor:

„Przyniosło je w ostatniej ćwierci XIX w. językoznawstwo dzięki Franzowi Miklosichowi, Vatroslavowi Jagiciowi i innym, a także częściowo wprowadzone tu religioznawstwo porównawcze. Ograniczono obraz dawnych wierzeń słowiańskich do skromnych ram, które miały odtąd ostać się jako definitywne po miażdżącej analizie filologicznej tekstów i nazw mitologicznych. Podsumował ten stan rzeczy, nie bez żalu i oporu w rezygnacji z wielu domysłów, najpierw badacz czeski Lubor Niederle. Ostateczny zaś cios dziedzictwu romantyzmu zadał Aleksander Brückner, który zebrał swoje półwiekowe doświadczenie badawcze w »Mitologii słowiańskiej« i w »Mitologii polskiej«”.

Wówczas to odrzucono bóstwa takie jak Łada, Ileli czy Dzidzilela, traktując je jedynie jako zniekształcone refreny ludowych pieśni, które chrześcijańscy duchowni omyłkowo wzięli za imiona pogańskich bogów.

W tej fali sceptycyzmu odrzucono również Dziewannę. Uznano, że bogini lasów to czysta rzymska kalka. Długosz miał zastosować wątpliwy zabieg romanizacji, nie mając żadnego oparcia w autentycznych słowiańskich mitach. Tym samym Dziewanna została brutalnie zaklasyfikowana jako „fałszywa bogini”.

„Oprócz tych bóstw podali nam jeszcze kronikarze nazwy takie jak Jesse, Nija, Lelum, Polelum, Dziewa, Dziewana, Piekłoś, Pripegala, Podaga względnie Pogoda, lecz o bogach tych nie da się nic dokładnego powiedzieć, gdyż same te nazwy nic a nic nie mówią, a trudno, nie mając danych ku temu, zapełniać nimi Olimp słowiański”

– stwierdził Stanisław Jakubowski.

Obrona bogini

Hiperkrytycyzm przełomu wieków, choć metodologicznie uzasadniony i niezbędny do oczyszczenia badań z romantycznych fantazji, z czasem okazał się pułapką. Radykalne odrzucenie całego Panteonu Długosza doprowadziło do zignorowania faktu, że pod niefortunną, rzymską kalką kryły się autentyczne echa dawnych kultów.

Dziewanna nie była bóstwem wziętym wyłącznie z wyobraźni kronikarza. Owszem, usilne wtłaczanie jej w ramy „słowiańskiej Diany” było błędem, jednak samo słowiańskie imię i pamięć o nim w obrzędowości ludowej miały twarde, przedchrześcijańskie korzenie.

„Przypatrując się pozostałym wymienionym przez Długosza postaciom, Dziewannie i Marzannie, łatwo poznać, że Długosz zaczerpnął je ze współczesnego sobie folkloru. Sam wszak pisze (X, 117), że kiedy Mieszko kazał potopić bałwany pogańskich bogów, »to poniszczenie i potopienie bałwanów po dziś dzień przedstawia się i odnawia w niektórych wsiach polskich, gdzie niosą na długim drągu wyobrażenia Dziewanny i Marzanny i wrzucają w moczary i zatapiają w niedzielę postną Laetare« (tzw. Biała Niedziela). Obrzędy te były szeroko rozpowszechnione u zachodnich Słowian, jak wskazują statuty synodów praskich i poznańskich z XIV i XV wieku piętnujących obnoszenie »wyobrażenia śmierci« w środku postu”

– podał prof. Andrzej Szyjewski.

Z punktu widzenia współczesnego religioznawstwa, ten właśnie ludowy obrzęd jest dowodem na autentyczność bogini. Dziewanna i Marzanna istniały w świadomości ludu jako potężne figury obrzędowe, nierozerwalnie związane z kluczowym dla Słowian momentem przełomu pór roku. Prof. Gieysztor wskazuje, że Dziewanna w tym ujęciu jest postacią sprzężoną z Marzanną. Jest jej wiosennym dubletem i uosobieniem sił wegetacji, ściśle powiązanym z dziką, budzącą się po zimie przyrodą.

Dziewanna istniała, lecz nie jako płaska kopia rzymskiej Diany, ale jako rdzennie słowiańskie uosobienie ożywczej siły, dzikości i wiosennej witalności.

Etymologia imienia Dziewanna – Dziewica czy Dzika Kobieta?

Rdzeń dziw- i dziew-

Istnieje kilka interpretacji imienia Dziewanna. Rdzeń dziew- odnosi się bezpośrednio do „dziewy”, czyli młodej kobiety, dziewicy, dziewki, dziewczyny. Co istotne, w pierwotnym, archaicznym rozumieniu słowo „dziewica” nie miało wyłącznie dzisiejszego, fizjologicznego znaczenia. „Dziewica” oznaczała kobietę wolną, niepodległą, niezamężną i nienależącą do żadnego mężczyzny.

Z drugiej strony, językoznawstwo wykazuje bliskie pokrewieństwo tego imienia z prasłowiańskim rdzeniem divъ (dziw-).

Niektórzy badacze postulują, by Dziewannę łączyć  z Dyēusem, czyli zrekonstruowanym, praindoeuropejskim bogiem jasnego nieba. Choć jest to koncepcja kusząca, prof. Aleksander Gieysztor zwracał uwagę na kluczowy zwrot, jaki dokonał się w wierzeniach naszych przodków. Podczas gdy w wielu językach indoeuropejskich pochodne od słowa deiwos zachowały znaczenie świetlistych bóstw niebiańskich (jak łaciński deus), u Prasłowian i dawnych Irańczyków pojęcie to przeszło drastyczną transformację. Zaczęto nim określać istoty dzikie, obce, groźne i demoniczne.

„Jedni i drudzy przeprowadzili to, co Jakobson nazywa »swoistą rewolucją religijną«. Zastąpili *diēus na oznaczenie »nieba« wyrazem pierwotnie znaczącym »chmura«, mianowicie irańskim *na-bah- (słow. nebo, pol. niebo). Przymiotnika *deiwos, utrzymanego w innych językach indoeuropejskich do określania tego, co niebiańskie i boskie, używają Irańczycy i Słowianie w innym sensie, posługując się nim w odniesieniu do istot demonicznych lub dziwnych, zdumiewających (irań. daeva, słow. divъ, poświadczony też, poza dziwem, w słowiańskiej demonologii wyrazami divožena, polska dziwożona)”

– pisał prof. Gieysztor.

Imię Dziewanny łączy zatem w sobie dwa nierozerwalne w słowiańskim pojmowaniu świata aspekty: niezależną, dziewiczą młodość oraz nieokiełznaną, demoniczną wręcz dzikość.

Bogini przestrzeni nieoswojonej

Te dwa człony precyzyjnie definiują domenę przypisywaną bogini. Miejsce Dziewanny w słowiańskim modelu świata staje się szczególnie czytelne, gdy zestawi się ją z Mokoszą (o kolejnych powiązaniach w dalszej części tekstu). Obie reprezentują siły natury i kobiecy pierwiastek, jednak w zupełnie innym, przeciwstawnym wręcz wymiarze.

Kultura słowiańska miała charakter agrarny. W tym kontekście Mokosz uosabiała naturę życiodajną, współpracującą z rytmem ludzkiej pracy. Patronowała żyznej glebie, przędzeniu, udomowionym zwierzętom i bezpiecznej przestrzeni domowego ogniska. Dziewanna natomiast władała sferą radykalnie inną: przestrzenią nieoswojoną.

Stanowiła personifikację głębokiej puszczy, nieprzebytych ostępów oraz dzikiej zwierzyny, która wymykała się jakiejkolwiek ludzkiej kontroli. Była uosobieniem chaosu i witalności lasu, do którego człowiek wkraczał nie jako pan i władca, lecz jako gość poddany jego surowym, naturalnym prawom.

Bogini lasów i dzikiej natury – atrybuty Dziewanny

Dziewanna miała wiele obliczy w mitologii Słowian. Jej tożsamość rysuje się w kilku fascynujących aspektach:

• Magiczne ziele i atrybuty zielarskie – imię Dziewanny jest nierozerwalnie związane z dziko rosnącą rośliną o żółtych kwiatach: dziewanną drobnokwiatową (Verbascum thapsus) oraz wielkokwiatową (Verbascum thapsiforme). Roślina ta, zwana zresztą od wieków po prostu dziewanną, odgrywała ogromną rolę w dawnej medycynie ludowej jako sprawdzony środek usuwający duszności i leczący choroby dróg oddechowych. W późniejszej, schrystianizowanej kulturze wiejskiej zyskała nawet dumne miano „warkocza Matki Boskiej”, który miał dodatkowo przywracać jędrność cery. W tym ujęciu bogini jawi się jako potężna patronka magii leczniczej, ziół i dzikiej, nieuprawnej roślinności.

• Uosobienie wiosny i odrodzenia – symbolem Dziewanny była także przynoszona do wsi zielona gałązka, w polskim folklorze nazywana maikiem, gaikiem lub nowym latem. Z kolei na Podlasiu jej witalna moc uosabiana była przez tak zwaną Królewnę. Pożegnaniu zimy (Marzanny) towarzyszył obrzęd, podczas którego oprowadzano po wsiach piękną, młodą dziewczynę ubraną w kolorowe szaty, bogato przystrojoną kwiatami i czerwonymymi koralami.

• Dzikie wilki i gromnica – podczas chrystianizacji rolę Dziewanny w dużej mierze przejęła Matka Boska Gromnicza, w ikonografii przedstawiana razem z wilkami, gniazdem skowronków oraz świecą gromnicą. Co niezwykle istotne, pierwotne słowiańskie pochodnie (gromnice), mające odstraszać burze i demony, wykonywano właśnie z grubych, ususzonych łodyg rośliny dziewanny, nasączonych woskiem lub łojem. Tym samym wilki, skowronki (jako zwiastuny wiosny) i ratunkowy ogień pierwotnie stanowiły domeny Dziewanny.

Dziewannę postrzegano zatem jako boginię, która ma moc leczniczą, jest symbolem powracającego życia, a zarazem uosabia dziką, nieoswojoną przyrodę. Była ona silnie powiązana z polską wsią oraz gospodarką, a jej kult miał wymiar na wskroś praktyczny. Jak pisał Józef Gluziński:

„Podobnież Dziewanna, według pospólstwa, ma tajemniczą własność uleczenia bydląt. Właściciel napadniętego robactwem bydlęcia wieczorem o zachodzie słońca nachyla wierzchołek tej rośliny ku ziemi i przykłada go ciężkim kamykiem lub bryłą ziemi, wymawiając słowa następujące: Dziewanno, dziewanno, panno! Dopóty cię nie odchylę, póki (z takiej a takiej maści cierpiącego bydlęcia), nie wypędzisz robaków”.

Warto też przytoczyć postać Dziewanny w jej najdzikszym aspekcie, czyli jako łowczyni. Taki obraz przytaczają Grzegorz Antosik oraz Rafał Merski, powołując się na badacza Adolfa Czernego:

„Dziwica podobno była to bardzo piękna młoda kobieta (panna), która pokazywała się we wspaniałej szacie, z bronią w ręku. Zwłaszcza w południe chodziła po lasach w towarzystwie najpiękniejszych chartów; atoli niektórzy powiadali, że pokazywała się także o północy, o pełni. Psami swemi straszy nie tylko zwierzynę, ale i ludzi, którzy w południe w lesie pozostają. Chodząc po lasach, strzela w powietrze nie tylko dla zabawy, ale i do zwierząt, i ludzi, których w południe w lesie spotyka”.

Tym samym kluczowymi atrybutami Dziewanny, obok roślin i ognia, były również łuk, strzały, włócznia łowiecka oraz charty jako psy myśliwskie. Właśnie w ten drapieżny sposób wyobrażał ją sobie choćby współczesny malarz Andriej Szyszkin.

Tajemnica dwóch sióstr – Dziewanna i Marzanna

W powszechnej świadomości wiosna to czas walki i ostatecznego zwycięstwa nad mroźną zimą. Niekiedy tak właśnie postrzegana jest para słowiańskich bogiń, czyli Dziewanny i Marzanny.

Dziewanna, jako personifikacja wiosny, miałaby wraz z pierwszym gromem zwyciężać nad Marzanną. Proces topienia kukły, zwanej właśnie marzanną, symbolizowałby odejście zimy, która musi ustąpić przed życiodajną wiosną. W takim pojedynku dostrzega się analogię do walki sił dobra i zła.

Jednak relacja między dwiema boginiami jest bardziej skomplikowana w mitologii Słowian.

Zamiast pojedynku sił dobra i zła, dostrzegamy w tej parze wyraz głębokiego zrozumienia i szacunku wobec praw przyrody. Zima i wiosna, a co za tym idzie zimowe obumieranie i odradzające się życie, wcale nie były traktowane jako wrogie sobie żywioły, które dążą do wzajemnego zniszczenia. Stanowiły raczej dwa nierozerwalne etapy wiecznego cyklu. Śmierć, uosabiana przez zimę, była po prostu stanem przejściowym i warunkiem koniecznym, aby nowe życie mogło się w ogóle narodzić i przynieść wiosenne odrodzenie.

„Wskazać można na pewną dla Marzanny paralelę w Marenie-Morenie, kukle topionej na przedwiośniu w kilku krajach słowiańskich. Wskazać wolno też na analogię możliwą dla Dzidzileli w Duduli-Dodoli. Sam Długosz w Annales pod rokiem 965 mówi o topieniu Dziewanny i Marzanny, dodając, że »tradycja tego staroświeckiego zwyczaju aż dotąd u Polaków nie zaginęła«”

– pisał prof. Gieysztor.

Jan Długosz pozostawił cenną notatkę obrzędową. Wynika z niej, że Polacy w niedzielę postną Laetare (tzw. Białą Niedzielę), w ramach staroświeckiego zwyczaju, nosili na długich żerdziach, a następnie zrzucali do bagien i topili wyobrażenia obu postaci jednocześnie: zarówno Marzanny, jak i Dziewanny.

Fakt, że lud niszczył ich słomiane kukły w jednym, wspólnym akcie obrzędowym, całkowicie przeczy wizji siostrzanego pojedynku, w którym radosna wiosna miałaby wypędzać złą zimę.

„Nie wiadomo, co sądzić o bliźniaczym odpowiedniku Marzanny w katalogu Długosza – Dziewannie. W późniejszym folklorze Dziewanna nie występuje, choć u Frazera utożsamiona zostaje z Maikiem i Nowym Latem: »Czasami przynoszą również z lasu ładnie ubraną lalkę, którą nazywają Latem, Majem lub Narzeczoną. W Polsce nazywają ją Dziewanną, boginią wiosny«. Na Podlasiu oprowadzano Królewnę, czyli piękną dziewczynę ustrojoną w kolorowe szaty, kwiaty i czerwone korale. Nazwę dziewanna nosi jedynie jedna z roślin ziołowych, zwana też warkoczem Matki Boskiej, przywracająca jędrność cery i usuwająca duszności i inne choroby oddechowe”

– przekonywał prof. Szyjewski.

Zaznaczył przy tym jednak, że mamy za mało dowodów na to, aby „wnioskować o istnieniu swoistej bogini śmierci i życia zarazem”. Sięgając po mitologię porównawczą, można dostrzec istnienie takich par w mitologiach europejskich, np. w postaci skandynawskiej bogini zaświatów Hel czy greckiej Kory-Persefony, która była jednocześnie boginią życia i śmierci.

Trójka słowiańskich bogiń: Mokosz, Dziewanna i Marzanna

Poniższa koncepcja jest moją własną, autorską interpretacją. Dzieliłem się nią już w artykule dotyczącym samej Mokoszy, ale pozwolę ją sobie przytoczyć również tutaj.

Problematyczne w mitologii Słowian jest ustalenie relacji Mokosz-Dziewanna-Marzanna. Wskazałem już, iż Mokosz, jako słowiańska Bogini–Matka, byłaby odpowiedzialna za życiodajny aspekt Natury: mokrą, żyzną glebę, udomowione zwierzęta, życiodajne deszcze. Z kolei Dziewanna uosabiałaby Naturę dziką, nieokiełznaną. Stanowiłaby niezbędną przeciwwagę i uzupełnienie Marzanny, bogini zimy i śmierci.

Mokosz często przedstawiana jest jednak jako ucieleśnienie Natury jako całości. Wówczas kusi interpretacja Dziewanny oraz Marzanny jako córek, czy też hipostaz Mokoszy. Hipostaza to oblicze danego bóstwa, które obejmuje jego wybrany aspekt. Przykładowo: w Piśmie Świętym Bóg objawia się w trzech postaciach Ojca, Syna i Ducha Świętego.

Motyw hipostaz jest popularny w mitologii Słowian. Perun przykładowo ukazywał się jako Świętowit z Arkony, Jarowit i Jaryło. Obliczem Welesa był Trzygław oraz Czarnobog (o ile ten ostatni w ogóle istniał).

Tym samym Dziewanna mogła być wiosennym obliczem Mokoszy. Uosabiała tę część Natury związaną z wiosną, życiodajną siłą oraz odrodzeniem. Mokosz ma także związki zarówno z Perunem, jak i Welesem. Wówczas Dziewanna mogłaby być tą hipostazą, która jest związana z Gromowładnym. Świadczą o tym takie tropy jak:

• Powiązanie z żywiołem ognia – ochronny płomień gromnicy był kluczowym symbolem Dziewanny, a ogień z definicji był głównym żywiołem Peruna.
• Pierwszy wiosenny grom – to uderzenie pioruna otwierało ziemię i bezpośrednio zwiastowało nadejście wiosny, czyli przebudzenie Dziewanny.
• Wojenno-łowiecki charakter – Perun czuwał nad wojownikami, Dziewanna z kolei nad myśliwymi i łowczymi.

W takim ujęciu Dziewanna staje się potężnym bóstwem. Jako córka-oblicze Mokoszy uosabia czynną, ognistą siłę Natury nierozerwalnie splecioną z niebiańskim władcą.

Chrześcijańskie oblicza i ludowe echa Dziewanny

Wprowadzenie nowej religii nie wymazało Dziewanny ze świadomości Słowian, lecz wymusiło jej ukrycie się pod nowymi postaciami.

Jej najbardziej bezpośrednią następczynią stała się Maryja, zwłaszcza jako Matka Boska Zielna czy Gromnicza. To ona w słowiańskiej tradycji ludowej przejęła pieczę nad dziką przyrodą, ziołami i budzącym się życiem, czyli właśnie aspektami Dziewanny.

Pamięć o bogini przetrwała w samej naturze, a dokładnie w nazwie żółto kwitnącej rośliny leczniczej, czyli dziewanny drobnokwiatowej. W schrystianizowanej kulturze wiejskiej zioło to nie straciło swojej dawnej, magicznej mocy. Przeciwnie, zyskało dumne, uświęcone miano „warkocza Matki Boskiej”. Wierzono, że roślina ta nie tylko skutecznie leczy duszności i choroby oddechowe, ale również przywraca jędrność kobiecej cery, co stanowi echo prastarego kultu bogini kojarzonej z wieczną młodością i dziewictwem.

Z magicznymi właściwościami tego ziela wiąże się jeszcze jedna, fascynująca transformacja, która przeniknęła prosto do wnętrza kościołów. Zasuszone i pokryte woskiem bądź smołą wysokie łodygi dziewanny służyły dawnym Słowianom jako naturalne, ochronne pochodnie. Gdy nadeszło chrześcijaństwo, ta prastara funkcja płonącej rośliny, chroniącej domostwa przed uderzeniem pioruna i gniewem burzy, została przejęta przez uświęconą świecę. W ten sposób dawna magia ognia wtopiła się w lutowe święto Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny, a Matka Boska Gromniczna w naturalny sposób zastąpiła dziką boginię światła i ziół, stając się nową strażniczką ludzkich osad.

Dziewanna przetrwała jednak nie tylko w ziołolecznictwie, ale i w żywej obrzędowości. Zszedłszy z panteonu między ludzi, stała się bezimiennym uosobieniem samej wiosny. Jej echem jest bez wątpienia tradycja „Maika” lub „Nowego Lata”, czyli ustrojonej zielonej gałęzi, którą z triumfem wnoszono do wsi tuż po rytualnym utopieniu zimy (Marzanny).

Z kolei na Podlasiu jej witalną moc uosabiała tak zwana „Królewna”. Była to najczęściej najpiękniejsza młoda dziewczyna z osady, którą, ubraną w barwne szaty, bogato przystrojoną polnymi kwiatami i czerwonymi koralami, uroczyście oprowadzano od chaty do chaty, witając odradzające się życie.

Podsumowanie – Dziewanna, pani dzikiej wiosny i odrodzenia

Dziewanna z pewnością nie była jedynie literackim wymysłem Jana Długosza ani płaską kalką rzymskiej Diany. Analiza etymologiczna, obrzędowość ludowa i mitologia porównawcza dowodzą, że pod tym imieniem kryje się autentyczny, rdzennie słowiański archetyp.

Dziewanna była potężnym uosobieniem wiosny, witalności oraz dzikiej, nieoswojonej natury.

Jej skomplikowana relacja z Marzanną ukazuje głębokie zrozumienie cykliczności przyrody przez naszych przodków, w którym życie i śmierć nie toczą ze sobą prostej walki, lecz wzajemnie się dopełniają. Jeśli zaś uznamy ją za wiosenną hipostazę samej Matki Ziemi w postaci Mokoszy, Dziewanna wyrasta na bóstwo ściśle powiązane z ogniem i pierwszym gromem Peruna, przynoszące iskrę niezbędną do przebudzenia świata z zimowego uśpienia.

Choć z czasem jej imię zatarło się w oficjalnych kultach, bogini przetrwała w wiejskiej codzienności i folklorze. Jej echo wciąż rozbrzmiewa w nazwie pospolitego zioła medycyny ludowej, w płomieniu ochronnej gromnicy oraz w barwnych, wiosennych pochodach z zielonym gaikiem. Dziewanna pozostała w ten sposób wiecznym, tętniącym życiem duchem słowiańskich lasów i powracającej wiosny. 

FAQ – Najczęstsze pytania o Dziewannę

Kim jest bogini Dziewanna?

Dziewanna to w mitologii słowiańskiej bogini uosabiająca dziką, nieoswojoną naturę, leśne ostępy oraz wiosenne odrodzenie. Była ucieleśnieniem pierwotnej siły, witalności i chaosu przyrody. W obrzędowości ludowej ściśle wiązano ją z pożegnaniem zimy i nadejściem wiosny.

Kim była Dziewanna?

Historycznie Dziewanna to jedna z najbardziej dyskutowanych postaci słowiańskiego panteonu. W XV wieku kronikarz Jan Długosz opisał ją jako słowiański odpowiednik rzymskiej bogini łowów, Diany. Choć przez lata wielu badaczy uznawało ją za literacki wymysł Długosza, współczesna nauka wskazuje, że pod tym imieniem kryje się słowiański kult, z którego wywodzi się m.in. tradycja wiosennego maika.

Czego symbolem jest dziewanna?

W słowiańskiej tradycji dziewanna ma dwa wymiary. Jako postać (np. obrzędowa Królewna) symbolizuje triumf wiosny i powrót życia. Z kolei dziewanna jako dziko rosnąca roślina lecznicza była symbolem magii ochronnej. Jej zasuszone łodygi służyły naszym przodkom jako pierwsze gromnice chroniące domostwa przed piorunami. W kulturze ludowej zioło to zyskało z czasem miano „warkocza Matki Boskiej”.

Jaka bogini jest przedstawiana z wilkiem?

W słowiańskich wierzeniach z dzikimi wilkami, a nierzadko także z łukiem i myśliwskimi chartami, przedstawiana była Dziewanna, jako surowa pani lasów i łowów. Po przyjęciu chrześcijaństwa jej atrybuty zlały się z nową religią, a opiekę nad dziką naturą, ochronnym ogniem i wilkami przejęła w polskim folklorze Matka Boska Gromniczna.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Merski R., Antosik G., Słowianie. Wiara i kult, Wydanie drugie, Wrocław 2021.
4. Jakubowski S., Bogowie Słowian, 1933.