KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Niebieskawe, pulsujące światełka na mokradłach nie były dla Słowian pięknym zjawiskiem przyrodniczym. Były śmiertelnym ostrzeżeniem. Wieś nazywała je błędnymi ogniami, świetlikami lub świecznikami i widziała w nich demony bagien, zamieszkujące trzęsawiska, moczary oraz cmentarze.

To właśnie tam, w najmniej dostępnych miejscach, toczyła się walka o ludzkie dusze według mitologii Słowian.

Dusza jako płomień i pokuta geodety

Pierwotne, słowiańskie korzenie tych wierzeń opierały się na głębokim przekonaniu, że dusza ludzka może przybrać fizyczną postać płomienia. Zanim chrześcijaństwo narzuciło swoją interpretację, w błędnych ognikach widziano często dusze zmarłych. Pojawiały się one nocą na bagnach i miedzach (granicach pól), by wraz z nadejściem świtu rozwiać się pod postacią porannej mgły.

„J. Kosztial opisuje »swietylki,« czyli błędne ogniki, przedstawiające się w wierzeniach ludu czeskiego, jako metempsychozę [filozoficzna i religijna koncepcja wędrówki dusz, zakładająca, że po śmierci ciała, dusza wciela się w nowy byt fizyczny – Adrian Reszczyński] dzieci niechrzczonych, topielców, samobójców, ładnych uwiedzionych dziewcząt i t. d.”

– napisał Edward Tylor.

Swoją drogą: motyw ten jest popularny w demonologii Słowian. Również istoty takie jak utopiec miały rodzić się z dusz topielców czy samobójców.

Z czasem, pod wpływem synkretyzmu religijnego, postać ta uległa przemianie. Błędne ognie zaczęto utożsamiać z duszami pokutującymi, w tym szczególnie z duchami nieuczciwych geodetów (mierniczych). Byli to ludzie, którzy za życia, podczas pomiarów ziemi, celowo oszukiwali na korzyść jednego sąsiada, a na szkodę drugiego.

Po śmierci ich dusze były skazane na wieczne błąkanie się po bagnach, płonąc i szukając odkupienia.

Wielość postaci słowiańskich ogników

Błędne ognie rzadko miały jedną, stałą formę. Ich natura była zmienna i nieuchwytna. Duży wpływ na to miały też poszczególne regiony, gdzie te same duchy opisywano nieco inaczej.

Ogniki mogły przybierać takie formy jak:

• Niewidzialne punkty – najczęściej pozostawały niewidzialne dla ludzkiego oka, zdradzając swoją obecność jedynie punktowymi, nagłymi rozbłyskami światła w gęstej mgle.

• Wysocy ludzie w bieli – niekiedy ukazywały się jako nienaturalnie wysocy ludzie ubrani w proste, białe koszule. Ich skóra miała przerażający, niebieskawy i opalizujący odcień.

• Mężczyźni w czerni – innym razem przybierały postać mężczyzn odzianych całkowicie na czarno, którzy wędrowali przez trzęsawiska z zapalonymi latarniami w dłoniach, udając żywych podróżnych.

• Żywa świeca – rzadszym i makabrycznym wyobrażeniem była postać woskowej świecy, w której zamiast płomienia paliła się ludzka głowa.

Jak więc widzisz, błędne ognie doczekały się wielu interpretacji w demonologii Słowian.

Relacja tych istot z żywymi ludźmi była złożona i zależała od sposobu ich traktowania. Często pełniły funkcję  szkodliwą, działając jako Błąd lub Błędnica. Ich celem było celowe wywodzenie wędrowców na manowce. Wabiły ludzi w najgłębsze błoto, parzyły ich nienaturalnym ogniem lub siłą wciągały w głęboką topiel, z której nie było ratunku.

Wierzono jednak, że jeśli traktuje się te dusze z szacunkiem, mogą one okazać się pomocne. W rzadkich przypadkach błędne ognie potrafiły rozświetlać drogę przez niebezpieczne mokradła, bezpiecznie prowadząc zagubionego wędrowca do domu.

Kiedy błędne ognie królowały na bezdrożach?

Błędne ogniki były szczególnie liczne w okresie jesiennym, kiedy bagna i pola pokrywały się gęstą mgłą, a grunt stawał się grząski. To wtedy ich działalność była najintensywniejsza.

Pojawiały się również na cmentarzach, głównie w krótkie, letnie noce. Te cmentarne ogniki nie budziły jednak tak wielkiego przerażenia. Miały one charakter defensywny. Zamiast atakować, umykały przed zbliżającym się człowiekiem i wracały na swoje miejsce dopiero po jego odejściu.

Napotkanie świetlika na bagnach budziło paraliżujący lęk. Zgodnie z mitologią Słowian w takim przypadku absolutnie nie wolno uciekać ani krzyczeć. Jedyną metodą na przetrwanie było natychmiastowe padnięcie twarzą do ziemi i przeczekanie niebezpieczeństwa w całkowitym milczeniu, licząc na to, że demon nie zauważy obecności żywego człowieka.

Świecznik – demon o kolorowych palcach i morderczym śmiechu

Wśród błędnych ogników postać Świecznika (zwanego też Świecnikiem) wyróżniała się szczególnym okrucieństwem i fantastycznym wyglądem. To nie był zwykły punkt światła. Świecznik ukazywał się jako duch, który demonstracyjnie pokazywał przerażonemu wędrowcowi swoje rozłożone dłonie. Najbardziej uderzającą cechą było to, że każdy palec u tych dłoni świecił inną barwą światła, tworząc hipnotyzujący, morderczy spektakl.

„Chodzi taki duch, co tylko pokazuje ręce z palcami rozłożonymi. Każdy palec mu się świeci, a każdy inną barwą światła. Ten duch chodzi po polach i drogach i jak człowiek idzie, to palcem świecącym miga na niego i woła »Pódź, pódź«. Potem prowadzi go po bagnach, kępach, potokach, a jak się ma ku ranu, zaklaśnie w ręce, zaśmieje się i ucieknie. Ten duch nazywa się Świecnik”

– wyjaśnił Stanisław Gonet.

Świecznik nie czekał biernie na swoją ofiarę, lecz aktywnie polował. W odróżnieniu od defensywnych ogników cmentarnych, Świecznik wprost wabił ludzi. Migał na nich swoim świecącym palcem i wołał ponętnym głosem: „Pódź, pódź”.

Po prowadzeniu człowieka przez całą noc przez najgłębsze bagna, potoki i chaszcze, w momencie nastania świtu demon odsłaniał swoją prawdziwą naturę. Zamiast rozwiać się pod postacią mgły, Świecznik z całej siły klaskał w dłonie, śmiał się histerycznie w twarz ofierze i nagle uciekał, zostawiając człowieka wycieńczonego i zgubionego w sercu topieli.

Choć nazwa „Świecznik” nawiązywała do jego świetlistej natury, w tradycji ludowej (szczególnie na Podolu) często utożsamiano go z duszami cnotliwymi, nad którymi „anioł świeci”. Jednak w kontekście bagiennym dominowała interpretacja morderczego demona, duszy nieuczciwego geodety, który po śmierci musiał pokutować na mokradłach.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Losichwost, Błędne ognie – demony bagien, 2022.
2. Tylor B. E., Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologji, filozofji, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów, Warszawa 1898.