Święty kąt słowiańskiego domu. Czym było pokucie dla naszych przodków?

Pokucie, nazywane również bokutem, czerwonym, świętym lub pięknym kątem, stanowiło najważniejsze, sakralne miejsce w dawnej słowiańskiej izbie. Zlokalizowane zazwyczaj w narożniku domu pod wizerunkami domowych opiekunów i obrazami, po przekątnej od pieca kuchennego, pełniło funkcję prywatnego, rodowego sanktuarium.

To w nim właśnie skupiała się duchowa moc i dostatek całego gospodarstwa. I tam właśnie żyli ci, którzy po ziemi od dawien nie chodzą w ludzkich powłokach.

Dlaczego pokucie było tak istotne?

W słowiańskim światopoglądzie dom nie był jedynie fizycznym schronieniem przed chłodem, lecz przestrzenią podzieloną na strefy oswojone oraz progi przejścia. Pokucie uznawano za „strefę półmroku” i szczególnej obecności duchów opiekuńczych.

Nasi przodkowie wierzyli, że pokucie to:

• Miejsce przebywania duchów domowych – to właśnie na pokuciu, obok zapiecka czy progu, znajdowało się schronienie dla ubożąt, bożąt, domowojów czy chozjajew. Więcej o tych duchach przeczytasz TUTAJ.
• Sfera kontaktu z zaświatami – wszelkie kluczowe obrzędy przejścia, dziękczynienia za plony oraz powitania niewidzialnych gości odbywały się właśnie w kierunku tego reprezentacyjnego kąta izby.

Najważniejsze słowiańskie rytuały związane z pokuciem

Z pokuciem wiązały się rytuały odprawiane w przełomowych momentach roku obrzędowego.

Obrzęd Bohacza (Bahacza)

Po jesiennych żniwach wymłócone ziarno z pierwszego zażynkowego snopu wsypywano do drewnianej łubki, wbijano w nie woskową świecę i uroczyście stawiano na pokuciu pod obrazami. Taki Bohacz przebywał tam przez cały rok, roztaczając opiekuńczą moc i dostatek w gospodarstwie, aż do kolejnego zasiewu, kiedy ziarno z łubki trafiało do ziemi jako pierwsze.

Świeca wbita w łubkę pełną żyta. Słowiański jesienny rytuał gwarantujący bogactwo

Diduch (Kalada) – wigilijny snop zboża

W czasie zimowych świąt na pokuciu kładziono siano pod obrus oraz stawiano pierwszy lub ostatni snop niezemłóconego zboża (zwany diduchem lub kaladą). Snop ten umieszczony pod ikonami lub obrazami na pokuciu miał zapewnić błogosławieństwo ziemi oraz obfitość przyszłorocznych zbiorów.

Goszczenie dusz podczas Dziadów i wieczerzy

Przed pokuciem ustawiano obrzędowy stół przykryty białym, haftowanym obrusem lub ręcznikiem. To w jego stronę kierowano zaproszenia dla dusz przodków, odlewając na obrus i pod stół pierwsze kęsy kutii, chleba czy miodu.

Rytuał oczyszczenia domu przez niedźwiednika

Jeśli w gospodarstwie działo się źle (chorowało bydło lub dokuczały czary), proszono wędrownego niedźwiednika, aby przedstawił swojego niedźwiedzia do izby i posadził go właśnie w honorowym kącie na pokuciu. Po ugoszczeniu zwierzęcia miodem, serem i jajecznicą wierzono, że wszelkie czary i złe moce bezpowrotnie opuszczały domostwo.

Ewolucja obyczaju

Z czasem, pod wpływem chrześcijaństwa, tradycja pokucia dostosowała się do nowych realiów. Nie straciła przy tym swojego sakralnego charakteru. W narożnych półeczkach i na ścianach pokucia wieszano krzyże, ikony oraz święte obrazy zdobione papierowymi kwiatami i koronkowymi serwetkami, zachowując ten kąt jako centralne miejsce domowego skupienia i modlitwy.

Mimo upływu wieków pokucie wciąż pełniło kluczową funkcję w gospodarstwach Słowian. Nasi przodkowie, mimo intensywnej chrystianizacji, dalej składali tam ofiary swoim przodkom i duchom domowym, prosząc ich o wsparcie.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
2. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.
3. Falińska B., Dialog Pokoleń. Podlasie, Warszawa 2019.