Tańce w wilinych kołach. Złowieszcze piękno wił

Gdy letnia noc spowijała słowiańskie uroczyska, na leśnych polanach i brzegach wód pojawiały się niezwykłe, efemeryczne  istoty. Choć w późniejszym folklorze częstokroć utożsamiano je z rusałkami, prastare wiły były innym demonem w mitologii Słowian. Sercem ich tajemniczych obrzędów był ekstatyczny taniec w kręgu, zwany w tradycji ludowej wilinym kołem, który pozostawiał po sobie wyraziste ślady w zbożu i na łąkach.

Wiły – pierwotne panny słowiańskich wód i gór

Wiły (u Słowian południowych zwane samowiłami lub samodiwami) to jedne z najbardziej poetyckich postaci w słowiańskiej demonologii. Językoznawcy wywodzą ich nazwę od prasłowiańskiego rdzenia viti (wić się, kręcić w tańcu) lub vei (wiać, odnosić się do wiatru). Wyobrażano je sobie jako wiecznie młode, nagie lub przybrane w długie, białe giezła panny o rozpuszczonych włosach, które posiadały wiatr i wodę we władaniu.

W przeciwieństwie do rusałek, wiły nie wywodziły się z dusz zmarłych ludzi, lecz stanowiły czyste demony żywiołów przyrody. Mieszkały w źródłach, bystrych potokach, górskich jaskiniach oraz koronach wiekowych dębów, sprowadzając życiodajną rosę na łany zbóż i opiekując się zwierzętami.

Tajemne moce słowiańskich wił

Mleczne siostrzyce junaków – opiekuńcze oblicze wił

Dla przypadkowego przechodnia spotkanie z wiłami tańczącymi w kręgu mogło skończyć się tragicznie, ponieważ nieostrożny śmiertelnik mógł zostać zatańczony na śmierć lub oszaleć. Stąd w staropolszczyźnie utrwaliło się słowo owiłać, czyli stracić rozum pod wpływem uroku.

Jednak w epice południowosłowiańskiej wiły były istotami o dwóch obliczach. Nad wybranymi ludźmi roztaczały swoje opiekuńcze skrzydła.

Wspierały one bohaterów (takich jak słynny Marko Kraljević) w ich walkach ze złymi mocami i suszą. Zawierały z nimi układ pobratymstwa, karmiły własnym mlekiem (co nadawało junakom nadludzką siłę) oraz leczyły ich rany wodą ze świętych źródeł. 

Słowiańskie wiły a rusałki – jaka jest różnica?

Najważniejszym przejawem aktywności wił były ich nocne tańce przy blasku księżyca. Taniec ten przybierał formę obrzędowego korowodu po okręgu, nazywanego w południowosłowiańskim folklorze wilinym kołem (lub vrzinym kołem). Ślady po nich widoczne były na polanach w postaci wydeptanych kręgów, wewnątrz których trawa nie chciała rosnąć.

Choć z czasem w literaturze połączono te postaci w jeden obraz leśnej nimfy, między wiłami a rusałkami zachodzą zasadnicze różnice:

1. Nazwa wił jest rdzennie prasłowiańska i wiąże się z ruchem oraz wiatrem. Słowo rusałka pochodzi od antycznego święta róż (Rosalia) i z czasem zastąpiło dawne wschodniosłowiańskie brzeginie.
2. Wiły były od początku bezcielesnymi duchami żywiołów, demonami z samego narodzenia. Z kolei rusałki zyskały w obrzędowości charakter dusz zmarłych tragicznie dziewcząt, utopielic czy nieochrzczonych dzieci. Takie istoty określa się niekiedy półdemonami w mitologii Słowian.
3. Wiły chętnie wchodziły w układ pobratymstwa z ludzkimi bohaterami, podczas gdy rusałki najczęściej mamiły przechodniów i łaskotały ich na śmierć.

Żywe dziedzictwo rodzimej przyrody

Z biegiem wieków, pod wpływem chrystianizacji, dawny kult panien przyrody ulegał zatarciu. Kościół potępiał nocne tańce i składanie ofiar nad źródłami, spychając zarówno wiły, jak i rusałki czy boginki do kategorii niebezpiecznych demonów.

Mimo tych zmian, w głębi obrzędowości ludowej przetrwał dawny szacunek dla tych panien. Pamięć o wiłach tańczących w wilinych kołach oraz o rusałkach kryjących się w nadbrzeżnych tatarakach przypomina nam, jak głęboko nasi przodkowie odczuwali świętość, tajemniczość i nieujarzmioną siłę ojczystej przyrody.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.