Władczyni letnich pól w mitologii Słowian. Przed południcą drżeli nawet najodważniejsi

Południca, znana także jako przypołudnica lub żytnica, to jeden z najbardziej znanych słowiańskich demonów za sprawą gier z serii Wiedźmin. Jednak nasi przodkowie postrzegali ją nieco inaczej, niż widzimy to w grach. Mitologia Słowian przedstawiała ją jako istotę władającą łanami zbóż w samo południe, gdy upał osiągał swój punkt kulminacyjny.

Demony Słowian związane z pracami polnymi rzadko bywały tak bezwzględne, jak ta polna zjawa. Słowiańskie mity przestrzegały przed samotnym przebywaniem w polu w najgorętszej porze dnia, kiedy słońce parzyło ziemię, a powietrze zaczynało falować nad miedzami.

Podwójna natura południcy w mitologii Słowian

Początki wyobrażeń o południcy sięgają archaicznych wierzeń agrarnych związanych z wegetacją roślin uprawnych. Zanim słowiańska demonologia zepchnęła ją do rzędu złośliwych potworów, mogła pełnić funkcję ducha opiekuńczego dojrzewających zbóż. Jej cykliczna obecność wyłącznie w porze wegetacji, od wiosennych wschodów aż po żniwa, stanowiła echo dawnego kultu obumierania i odradzania się przyrody.

Pod tym względem przypominała Mokoszę. Więcej o bogini-matce dowiesz się z poniższego artykułu:

Mokosz – trzecia po Perunie i Welesie. Dlaczego Słowianie traktowali ziemię jak brzemienną kobietę?

Równocześnie słowiańskie mity łączyły jej narodziny z nieszczęśliwymi zmarłymi. Nasi przodkowie wierzyli, że południcami stawały się dusze młodych kobiet, które zmarły tuż przed ślubem, w trakcie wesela lub krótko po nim. Przepełnione żalem i zazdrością o utracone życie, powracały na ziemskie pola, by mścić się na żywych.

W zależności od regionu i tradycji demon ten przybierał różne role:

• Duch opiekuńczy wegetacji – pierwotna postać chroniąca kłosy przed przedwczesnym zniszczeniem oraz zwiastująca urodzaj zbóż.
• Strażniczka południowego tabu – bezwzględna sędzia karząca ludzi pracujących w czasie zakazanym na odpoczynek.
• Pokutująca dusza panny młodej – tragiczne widmo w bieli szukające ukojenia w upalnych powiewach wiatru.

Postać i oblicza południcy – demony Słowian w migotaniu letniego skwaru

Słowiańska demonologia nie znała jednego, spójnego wizerunku tego demona, co doskonale odzwierciedlało zmienność zjawisk pogodowych. Nasi przodkowie wyobrażali sobie południcę w rozmaitych kształtach: od zwiewnych zjaw po przerażające, odrażające wiedźmy.

W różnych zakątkach dawnych ziem słowiańskich objawiała się w odmienny sposób:

• Kobieta w bieli lub zgrzebnym płótnie – wysoka, niezwykle chuda postać o bladej twarzy, poruszająca się bezszelestnie między miedzami.
• Błękitno-szara mgiełka – delikatny opar falujący nad łanem żyta, powodujący łagodne pochylanie się kłosów.
• Potworna baba ze świńskimi kłami – małopolski obraz zjawy z krowimi oczami i pazurami jak racice, polującej ze sforą siedmiu wielkich psów.
• Młoda dziewczyna ze sztyletem – wielkopolska panna przepasana złotym lub srebrnym pasem, czatująca w gęstwinie grochu lub żyta.

Na ziemi dobrzyńskiej oraz na Łużycach demon ten wyposażony był w nieodłączny atrybut, jakim był ostry sierp żniwiarski. Z tego powodu południowoeuropejskie dialekty nazywały ją serpownicą lub serpową babą, co wskazywało na jej upodobanie do ścinania ludzkich głów.

Działanie i śmiertelne zagadki południcy

Południca pojawiała się na polach i miedzach w określonym momencie dnia, między godziną dwunastą a pierwszą. Słowianie wiedzieli, że w tym czasie najmniejszy ruch powietrza może zwiastować nadejście mściwego ducha. Demon polny napadał na samotnych żniwiarzy, plewiące kobiety oraz dzieci buszujące po zagonach.

Sposoby dręczenia ofiar przez południcę były wyjątkowo wymyślne:

• Zadawanie podchwytliwych pytań – demon zatrzymywał pracującego chłopa i wypytywał go o tajniki uprawy lnu lub zagadki natury, a milczenie bądź pomyłkę karał śmiercią lub paraliżem.
• Śmiertelne łaskotanie i zmuszanie do tańca – zwłaszcza wobec młodych mężczyzn, których zjawa potrafiła załaskotać na śmierć lub zmusić do tańca aż do połamania kości.
• Duszenie śpiących na miedzy – przysiadanie na piersiach nieostrożnych robotników odpoczywających na granicy pól, odbierające dech i siły witalne.
• Porywanie niemowląt – wykradanie dzieci zostawionych przez zapracowane matki w bruzdach i podmienianie ich na odmieńce.

Mitologia Słowian wiązała z południcą także zjawisko uderzenia krwi do głowy i obezwładniającego bólu karku. Współczesna medycyna rozpoznaje w tych objawach udar cieplny, lecz dla dawnych rolników była to ręka południcy skręcającej szyję opieszałemu człowiekowi.

Zakazy i obrzędowość ochronna – słowiańskie mity na straży bezpiecznych żniw

Aby uniknąć gniewu polnego demona, społeczności wiejskie wykształciły surowy zbiór zakazów obyczajowych. Mitologia Słowian była pod tym względem wyjątkowo praktyczna. To właśnie pod postacią południcy nasi przodkowie nauczyli się, aby unikać pracy w największym słońcu, co (jak dzisiaj wiemy) groziło poważnym urazem.

Zakaz prac w samo południe

Najprostszym sposobem na uniknięcie południcy był po prostu... zakaz pracy. Pomiędzy dwunastą a trzynastą Słowianie przerywali roboty polne i udawali się na odpoczynek.  W myśl tradycji w tym czasie nawet „ptak w polu nie gwizdał”, a ludzie schodzili z żaru do cienia chałup, by spożyć posiłek, nawodnić się i napoić zwierzęta.

Miedza jako strefa graniczna

Miejscem szczególnie niebezpiecznym była miedza, czyli strefa między polem a drogą, łąką czy innym polem. Mity Słowian surowo zakazywały kładzenia się na miedzy, zostawiania na niej kołysek czy wypasania bydła w godzinach południowych. Przed godziną dwunastą pasterze mieli obowiązek spędzić krowy z pastwiska do zagrody.

Jak przeżyć spotkanie z południcą?

Gdy doszło do spotkania ze zjawą, należało unikać patrzenia jej w oczy i nie odzywać się ani słowem, póki ta nie zada pytania. Wówczas należało odpowiedzieć szybko i prosto, bez owijania w bawełnę. Skuteczną obroną przed atakiem było również upadnięcie twarzą w bruzdę. W późniejszych wiekach wierzono, że uczynienie znaku krzyża rozbija postać demona, zamieniając go w nieszkodliwy wir kurzu i piasku.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Dźwigoł R., Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2004.
3. Lasota P., Etnografia Lubelszczyzny – demonologia ludowa na Lubelszczyźnie, Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN.