KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

Strona www stworzona w kreatorze WebWave.

Zejście pod ziemię zawsze było dla człowieka wyprawą do obcego, wrogiego świata. Po dziś dzień praca w kopalniach jest niebezpieczna. Wyobraź sobie, jak trudna musiała być, kiedy za jedyne źródło światła służył nam ogień w latarniach czy pochodniach.

Tam, gdzie kończyło się światło słoneczne, kończyła się też ludzka władza królów i kapłanów. W mroku śląskich kopalń niepodzielnie rządził ktoś zupełnie inny. Byt tak potężny i surowy, że górnicy bali się wymawiać jego prawdziwe imię. 

Skarbnik był bezwzględnym sędzią, strażnikiem kruszców i personifikacją samego mroku, w którym jeden błąd kosztował życie.

Twarz z mroku i końskie kopyto

Wyobraź sobie kilkunastogodzinną szychtę w ciasnym, dusznym chodniku. Nagle światło twojego kaganka wyłapuje w ciemnościach postać. Wygląda jak stary, doświadczony górnik lub sztygar z długą, siwą brodą, trzymający w dłoni kilof. Jednak gdy przyjrzysz się bliżej, zauważasz, że jego oczy jarzą się nienaturalnym, czerwonym lub zielonym blaskiem, a zamiast jednej stopy spod zniszczonych spodni wystaje końskie kopyto.

To najczęstsza, choć nie jedyna forma Skarbnika. Jak wiele istot z demonologii słowiańskiej (przykładowo: wodnik, arystokrata głębin) potrafił on zmieniać postać. Ukazywał się jako biała mysz, ogromny pająk, czy pies. Czasem manifestował swoją obecność jedynie poprzez mrożący krew w żyłach śmiech niosący się echem po pustych sztolniach.

Co ciekawe: nazwa tego bytu nie pochodzi od skrzyń ze złotem. Prasłowiański rdzeń „skarb” oznaczał pierwotnie troskę. Skarbić znaczyło „troszczyć się o coś”. Skarbnik był więc tym, który troszczy się o podziemia. I biada temu, kto próbował ten porządek zaburzyć.

Demon ten posiadał wiele imion. Nazywano go imionami jak Wojtek, Mateusz, Walenty, Jędra czy Pustecki. Nasi przodkowie często nie używali prawdziwych imion wielu istot, w tym np. niedźwiedzi, aby unikać ich gniewu.

Kto stawał się demonem?

Słowiańskie i śląskie mity oraz nie są zgodne co do tego, skąd wziął się ten mroczny strażnik podziemi. Warto wskazać chociażby:

1. Klątwa za lenistwo – według niektórych wierzeń, Skarbnikiem stawał się górnik-obibok, który za życia unikał pracy. Po śmierci skazywano go na wieczną tułaczkę po mrocznych chodnikach.

2. Wieczna warta Walentego – słynna legenda mówi o niezwykle gorliwym górniku o imieniu Walenty. Na łożu śmierci wybłagał u samego Boga (przez wstawiennictwo św. Barbary, patronki górników), by pozwolono mu na zawsze zostać w kopalni i strzec swoich towarzyszy.

3. Pokuta dzieciobójcy – najbardziej ponura wersja łączy go z ojcem świętej Barbary, który miał zostać strącony pod ziemię, by przez wieczność pokutować za zamordowanie własnej córki.

Trudno określić, czy Skarbnik był demonem pierwotnie słowiańskim, którego chrześcijaństwo zaadaptowało, czy też powstał dopiero w późniejszych latach.

Skarbnik, czyli opiekun

Skarbnik pełnił pod ziemią funkcję surowego sędziego, jak i egzekutora podziemnego praca. Jego zasady były proste i brutalne. Czego demon nie tolerował?

• Gwizdania – nie było traktowane jako brak kultury, lecz jako igranie ze śmiercią. Ostry dźwięk mógł zagłuszyć trzask pękających stempli, zwiastujący zawał, lub wołanie zasypanego kolegi o pomoc.

• Spania na szychcie – górnik, którego zmógł sen, mógł obudzić się dotkliwie pobity przez „niewidzialne ręce”.

• Pijaństwa i bluźnierstw – marnotrawienie zarobków i przeklinanie w miejscu pracy ściągało natychmiastowy gniew władcy podziemi. Zwłaszcza jeśli przez picie alkoholu komuś drżały ręce.

• Znęcania się nad końmi – zwierzęta pracujące w kopalniach były traktowane niemal jak świętość. Skarbnik surowo mścił się na tych, którzy podnosili na nie rękę.

Tym samym Walenty był słowiańskim demonem, który niejako uczył górników szacunku do kopalni oraz zasad bezpieczeństwa.

Podawanie ognia na łopacie

Czy to oznacza, że Skarbnik był postacią negatywną, czy pozytywną? Przede wszystkim demon był istotą sprawiedliwą.

Pomagał uczciwym górnikom rębać węgiel, wskazywał bogate złoża, a uderzeniami w ściany ostrzegał przed nadchodzącym zawałem, dając ludziom czas na ucieczkę. Czasem osobiście się ukazywał, aby górnicy wiedzieli, jak wielkie niebezpieczeństwo na nich czyha.

Jednocześnie jednak bezpośredni kontakt z nim był niebezpieczny. Jeśli podczas pracy z mroku wyłoniła się postać i poprosiła cię o ogień do fajki, nigdy, pod żadnym pozorem nie wolno było podać go gołą ręką. Należało położyć żarzące się węgle na metalowej łopacie lub kilofie i w ten sposób wyciągnąć w stronę demona.

Dotknięcie jego zimnej skóry mogło skończyć się kalectwem. Dlatego też zalecano, aby po spotkaniu z nim upaść twarzą na ziemię.

Ci, którzy drwili z ostrzeżeń Skarbnika, kończyli tragicznie. Jedna z legend opowiada  o dwóch młodych górnikach, którzy drwili z ostrzeżeń demona i zostali żywcem zamurowani przez zawał. Choć początkowo Skarbnik przyniósł im chleb i wodę, ostatecznie skazał ich na śmierć w podziemiach za to, że wcześniej go nie usłuchali.

Pozwolę sobie przytoczyć końcówkę tej legendy:

„Bezsilni zaprzestali bezowocnej pracy, porzucili oskardy i zgnębieni zawrócili. Wtem znieruchomieli ze zgrozy. Przed nimi stał skarbnik bez ruchu, jako zapowiedź śmierci.

»Jesteście w grobie, własnymi rękami wygrzebanym. Nie usłuchaliście mnie, więc zgińcie« — i znikł bezszelestnie. Zostali sami.

Wkrótce straszna głodowa śmierć zawitała do nich jako zemsta skarbnika”.