Hard worldbuilding w fantastyce – fundamenty tworzenia twardych światów

Hard worldbuilding, czyli twarde świato-tworzenie, to potężne narzędzie. To jest ten moment, kiedy odkładamy na bok natchnienie i bierzemy się za inżynierię. Jeśli chcesz, aby czytelnik nie tylko przeczytał Twoją książkę, ale dosłownie w niej zamieszkał, musisz postawić fundamenty, które nie drgną, gdy fabuła nabierze tempa.

A jeśli owe fundamenty mają zadrżeć, to tak, aby było jasne dlaczego.

Z twardym worldbuildingiem kryje się wiele obietnic: spójny, logiczny i wiarygodny świat. Taki, w którym czytelnik wędruje ulicami średniowiecznego miasta, szybuje w steampunkowych sterowcach lub obsługuje mechy, mając poczucie, że wszystko ma sens. Jednak w procesie tworzenia takich światów kryje się też wiele pułapek.

Dlatego powstał ten poradnik. To instrukcja obsługi Twojej własnej rzeczywistości. A jeśli jeszcze nie wiesz, czym w ogóle jest worldbuilding, zapraszam Cię do poniższych poradników:

Bóg własnego uniwersum. Czym jest worldbuilding i dlaczego decyduje o sukcesie książki?

Logika kontra klimat. Jeden błąd w budowaniu świata sprawi, że Twoja historia legnie w gruzach

Czym właściwie jest Hard Worldbuilding?

Twarde budowanie świata to obietnica złożona czytelnikowi. Obietnica, że Twój świat rządzi się żelazną logiką, a każde wydarzenie ma swoją przyczynę i skutek.

Najważniejsza zasada? Spójność. W twardym świecie, jeśli bohater upuści kamień, ten musi spaść na ziemię. Jeśli armia liczy dziesięć tysięcy ludzi, to musi coś jeść. Jeśli król ginie, mechanizm dziedziczenia musi zadziałać według określonych zasad, a nie tak, jak akurat pasuje autorowi.

Przy czym istnieje ważne rozróżnienie: twardy świat nie musi działać tak, jak nasz. Ważne, aby był logiczny i spójny. Jeśli akcja X powoduje konsekwencję Y, to należy podążać tą logiką. Wyjątki od reguły muszą być dobrze uzasadnione i zawierać się w zasadach świata.

Pewnym wyjątkiem są od tego systemy magiczne, co omówimy pod koniec poradnika.

Osobiście wyróżniam 4 filary, na podstawie których opiera się hard worldbuilding. Im mocniej się na nich oprzesz, tym „twardszy” będzie Twój świat.

Filar 1: Logistyka Przestrzeni (Geografia jako wyrok)

Logika wynikająca z geografii pełni istotną funkcję w twardym świato-tworzeniu. Pomyśl o naszym świecie: czy miasta powstawały w losowych miejscach? Czy to było jedynie widzimisię lokalnego władcy?

Wcale nie. Miasta powstawały tam, gdzie była woda, dostęp do ważnych surowców, gdzie krzyżowały się szlaki handlowe i łatwo było o obronę. Jeśli stolica Twojego królestwa stoi na środku jałowej pustyni bez żadnego uzasadnienia, to Twój świat właśnie pękł.

Co więcej: musisz także zwrócić uwagę na środki transportu. Koniec gonny nie pokona odległości trzystu kilometrów w jeden dzień. Jest to zwyczajnie niemożliwe. Odległość w twardych światach to nierzadko istotna przeszkoda dla bohaterów. Przykładowo: jeśli królestwo leży na ogromnym terenie, to czy jego władca zdoła zwołać armię na czas, aby obronić południową grań?

Może to brzmieć nieco nudno na start, ale w takim tworzeniu świata można się szybko zatracić i pokochać. Wyobraź sobie, że dwóch autorów fantasy obiecuje Ci twardy świat. Jeden i drugi opisują położenie danego miasta według dwóch scenariuszy:

Autor numer 1 – miasto Kirtrant, będące stolicą, leży przy paśmie górskim na północy rozległego królestwa. W jakiś sposób władca jest w stanie zarządzać olbrzymimi włościami, chociaż jego tron znajduje się z daleka od wielu innych, istotnych ośrodków miejskich. Poza żelazem i węglem, w okolicy Kirtrant nazbyt wiele nie ma. Ot, może jezioro, z którego mieszkańcy czerpią wodę.
Autor numer 2 – stolica państwa nazywa się Czerwień. Została przeniesiona z dalekiej północy dwa pokolenia wcześniej, kiedy władcy z prowincjonalnego, barbarzyńskiego kraju dokonali najazdu na południe. Stara stolica była położona zbyt daleko, aby zarządzać sprawnie królestwem. Czerwień tymczasem jest położona mniej więcej w środku państwa, gdzie przecina się wiele szlaków handlowych. To tutaj płynie też ważna dla całego regionu rzeka, której pokonanie wpław jest niemożliwe. Jednocześnie historycznie miasto pełniło ważne funkcje obronne. Jego nazwa oryginalna brzmiała Czerwony Wał, od charakterystycznego koloru gliny, użytej do usypania umocnień.

Które miasto brzmi wiarygodniej dla świata fantasy, które (zgodnie z obietnicami autora) ma być odwzorowaniem realiów średniowiecznych? Taka zabawa w tworzenie z początku jest wyzwaniem, ale szybko staje się świetną zabawą.

Wymyślanie, dlaczego dane miasto powstało, gdzie powstało i kiedy powstało to czysta magia kreacji!

Filar 2: Ekonomia Brzucha (Zasoby jako silnik fabuły)

To serce każdego wiarygodnego uniwersum. Ludzie nie zawsze walczą o „ciemność i światło” – walczą o jedzenie, ciepło i pieniądze.

Aprowizacja – co jedzą Twoi bohaterowie? Jak zima wpływa na ceny zboża? Jeśli prowadzisz wojnę, to skąd bierzesz fundusze na żołnierzy? Twardy świat staje się fascynujący, gdy zamiast samych opisów bitew, pokażesz czytelnikowi pusty spichlerz, który zmusza generała do kapitulacji.
Zasoby strategiczne – znajdź jeden surowiec, który napędza Twój świat. Sól, żelazo, przyprawa, rzadki kruszec. Kto go kontroluje? Jak transportuje się go przez góry? Przykład: W Diunie Herberta cały świat kręci się wokół przyprawy (melanżu). To nie jest tylko „magiczny proszek” – to fundament ekonomii, polityki i transportu.

Jednocześnie nie musisz opisywać systemów podatkowych i liczyć każdego grosza, jaki wydają Twoi bohaterowie. Po prostu spraw, aby świat był wiarygodny i rządziły nim prawa ekonomii brzucha – każdy musi coś jeść i móc się wyspać.

Filar 3: Architektura Władzy (Prawo, Krew i Podatki)

Twoje państwa to nie tylko nazwy na mapie. To żyjące organizmy – zupełnie jak w naszym świecie.

Rozważmy na przykład dziedziczenie. Co się dzieje, gdy król umiera? Czy władzę przejmuje pierworodny, czy też zbiera się rada najważniejszych rodów, które wybierają nowego króla? Czy córka może dziedziczyć? Kto ma pierwszeństwo: bękart, czy córka?

Hard worldbuilding staje się tym bardziej wiarygodny i namacalny, gdy dotyka protagonistów, a nie jest tylko suchym opisem zasad. Przykładowo: łączysz Filar 2, czyli ekonomię brzucha, z Filarem 3, kiedy Twój bohater-najemnik podąża na południe, aby zwerbować się do armii. Jednak aby przejść przez most, musi zapłacić myto, a jego sakiewka ledwo mu starcza na wyżywienie.

W prosty sposób wykreowałeś bohaterowi konflikt. Czy ucieknie się do przemocy? Może spróbuje negocjować? Bądź też podłączy się pod inną karawanę? Prawo musi być odczuwalne i tworzyć presję, pod wpływem której bohaterowie podejmują decyzje. Niekoniecznie dobre decyzje.

Jednocześnie pozwól sobie na zabawę. Może w jednym państwie myto jest pobierane przy każdym moście, a w innym reguluje to władza lokalna i król się nie wtrąca w rozporządzenia poszczególnych wasali? Wszystko zależy od Twojej kreatywności!

Filar 4: Technologia Codzienności (Rzemiosło i Narzędzia)

Poziom technologiczny określa, jak Twoi bohaterowie rozwiązują problemy. Istotne znaczenie ma tutaj także to, czy w Twoim świecie istnieje magia i jak bardzo wpływa na świat codzienny.

Komunikacja – jak przekazuje się wiadomości na odległość? Gołębie, wieże sygnalizacyjne, czy może szybcy biegacze? Ograniczenie przepływu informacji to Twoje najsilniejsze narzędzie do budowania zwrotów akcji.
Rzemiosło – jak kuje się miecz? Jak buduje się drogi? Czy komputer kwantowy to narzędzie naukowców, czy coś dostępnego w każdym telefonie? Pokazanie procesu sprawia, że świat staje się realny. Czytelnik wierzy w świat, w którym przedmioty mają swoją cenę, która z czegoś wynika.
Magia i Technologia – jak wpływają na życie codzienne Twoich bohaterów? Czy magia jest bardzo rzadka i dotyka tylko wybranych aspektów, czy też może jest powszechna? Czy postęp naukowy wpływa na Twoich bohaterów, a może tylko elity korzystają z technologii przedłużania życia?

Przykład: w książce Marsjanin worldbuildingiem jest czysta nauka. Każdy gram tlenu, każda kaloria i każda śruba są policzone. To świetny przykład twardego świato-tworzenia, który pokazuje, że realizm sam w sobie jest genialną rozrywką.

Ilustracja przedstawiająca miasto oparte na logistyce i obronności jako przykład twardego budowania świata.

Największy błąd – Infodumping, czyli nudny wykład

Skoro już wiesz tyle o swoim świecie, pewnie chcesz to wszystko opisać. Nie rób tego. Hard worldbuilding jest jak fundament domu – musi być solidny, ale nikt nie chce oglądać betonu.

Wprowadzaj zasady świata „przy okazji”. Zamiast pisać trzy strony o systemie podatkowym, pokaż scenę, w której bohater nie ma z czego zapłacić poborcy. Zamiast opisywać logistykę handlu morskiego, pozwól bohaterowi czekać na statek, który spóźnia się z powodu sezonowych wiatrów.

Możesz do tego stosować różne sztuczki. Po prostu nie zasypuj nagle czytelnika informacjami, które z niczego nie wynikają. Wówczas bowiem świat zaczyna wyglądać sztucznie – jak eksponat w muzeum, który jest tylko repliką oryginału.

A co z magią?

Olbrzymim problemem dla twórców światów twardych jest magia. Przykładem, na który lubię się powoływać, jest George Martin. Jego świat można uznać za świetny przykład hard worldbuildingu. Nawet jeśli posiada pewne luki, to jest to spójne uniwersum, z zasadami, które wynikają z siebie nawzajem.

Jednocześnie: czy ktoś jest w stanie wyjaśnić, jak w tym świecie właściwie działa magia? Czym dokładnie są bóstwa i dlaczego jednym są przychylne, a innym nie?

Tutaj sprawa jest skomplikowana i nie jestem w stanie Ci powiedzieć, czy powinieneś zdecydować się na twardy system magiczny, czy miękki system magiczny. Wszystko zależy od tego, jaki efekt chcesz dokładnie osiągnąć. Przykładowo: Brandon Sanderson tworzy książki, w których systemy magiczne często są dosyć mocno zdefiniowane. Nie są one jednak dokładnie wyliczone 1 do 1.

Jego światy także często są zakreślone i nie są tak szczegółowo opisane jak u Tolkiena czy Martina. A jednak jego systemy magiczne są wyraźniej zdefiniowane.

Ostatecznie, jako Kowal Opowieści, sam zdecydujesz, w którą stronę pójść. Uważaj po prostu, aby w twardym świato-tworzeniu unikać sytuacji, w których magia staje się wygodnym (dla Ciebie) rozwiązaniem sytuacji, a sprawia wrażenie nielogicznego i pozbawionego tła (dla czytelnika).

Wykuj własny twardy świat!

Spójrz na swoje aktualne opowiadanie lub pomysł na książkę i wybierz jeden z czterech filarów.

Zadaj swojemu światu pytanie „Dlaczego?”. Dlaczego to miasto leży właśnie tutaj? Skąd biorą wodę? Czym palą w piecach zimą?
Znajdź jedną logistyczną przeszkodę. Sprawdź na mapie odległość między dwoma punktami i oblicz, ile realnie zajmie podróż konno lub pieszo (uwzględniając spanie i jedzenie). Czy to zmienia Twój plan fabularny?
Wykreuj konflikt, który wynika z prawa. Może zasady dziedziczenia sprawiają, że Twój bohater, trzeci syn szlachcica, trafia do zakonu, mimo faktu, że jest wewnętrznie absolutnym ateistą?
Zastanów się nad technologią i magią Twojego świata. Co może wpływać na życie Twojego bohatera na co dzień?

Taka oto wygląda hard worldbuilding w teorii. Teraz czas, abyś wykorzystał zdobytą wiedzę i przekuł ją w konkretną opowieść. Nawet tak pozornie nudne rzeczy jak podatki, geografia oraz umiejscowienie rzek może być świetnym paliwem dla konfliktów w Twoim dziele.

Powodzenia, Kowalu Opowieści!

Czytelnik Ci tego nie wybaczy. Największy grzech twórców światów fantastyki