KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

Strona www stworzona w kreatorze WebWave.

Wielkie eposy przyzwyczaiły nas do magów wywołujących potężne demony z otchłani za pomocą skomplikowanych pentagramów i starożytnych ksiąg. Słowiańska mitologia nie potrzebowała jednak ani siarki, ani łaciny. W naszym rodzimym folklorze demon rodził się w brudzie, pocie i chłopskiej zawiści.

Jeśli w dawnej wsi sąsiad nagle zaczął się bogacić, chociaż zawsze był leniwy, złośliwy wobec innych oraz łatwo się irytował sukcesem sąsiadów, to nikt nie gratulował mu pracowitości. Sprawa była jasna: wyhodował sobie demona. Zamiast walczyć ze złem, nasi co mniej uczciwi przodkowie woleli potajemnie zawrzeć z nim pakt, byle tylko ukraść z cudzej stodoły trochę więcej ziarna.

Oto mroczna ekonomia, jaką skrywa demonologia Słowian.

Czym był chowaniec w mitologii Słowian?

W ludowych wierzeniach chowaniec (zwany w wielu regionach również hodowańcem, inkluzem lub domowym czartem) był demonem opiekuńczym, który gwarantował swojemu właścicielowi sukces gospodarczy. Choć wywodził się z dawnego, pogańskiego kultu duchów przodków, chrześcijaństwo nadało mu cechy wyraźnie diabelskie.

Dla zdesperowanego chłopa domowy czart był gwarancją sukcesu ekonomicznego. Demon strzegł dobytku przed złodziejami i pożarem, nocami pasł krowy, chodził pilnować koni, mielił na żarnach, podpowiadał jak siać, prał bieliznę, a co najważniejsze: kradł. Przynosił swojemu panu cudze zboże, zlizywał masło z sąsiedzkich maselnic, a nawet podrzucał powracającą monetę, która po wydaniu zawsze lądowała z powrotem w kieszeni właściciela.

Nie był to jednak potężny rogaty potwór. Zazwyczaj pozostawał niewidoczny dla osób postronnych, a swojemu panu ukazywał się pod niepozornymi, acz groteskowymi postaciami:

• malutkiego człowieczka z brodą lub kudłatego stworka,

• małe stworzenie w kapeluszu i czerwonych „portkach”,

• włochatego chłopca przypominającego małpę,

• staruszka palącego fajkę.

Chowaniec mógł też przybierać formy zwierzęce, takie jak czarny kot, duży pies, koń, świnia, kogut czy nawet urocze kurczątko.

9 dni w pocie i herezji. Jak wyhodować własnego demona?

Mitologia Słowian była niezwykle praktyczna, a przy tym nierzadko... cóż, obrzydliwa z naszej dzisiejszej perspektywy. Wejście w posiadanie nadnaturalnego sługi wymagało pracy i poświęcenia. Najpopularniejszy sposób na zdobycie demona brzmi dziś jak gotowy scenariusz na ludowy horror.

Aby zyskać czarta, należało znaleźć tzw. znosek, czyli pierwsze lub ostatnie jajo kury, najczęściej małe i pozbawione ukształtowanego żółtka. Następnie gospodarz musiał nosić to jajo pod lewą pachą przez dziewięć (a czasem aż dwanaście) dni.

Ten proces był aktem ludowej herezji. Przez cały okres inkubacji człowiekowi nie wolno było:

• myć się ani obcinać paznokci,

• z nikim rozmawiać,

• modlić się, a nawet wykonywać znaku krzyża.
   

Jedzenie musiało być skromne i – co kluczowe w kontakcie z demonami – całkowicie niesolone.

Kulminacja tego obrzędu wymagała stalowych nerwów. Bardzo często cały proces hodowli kończono bowiem w Wielkanoc. Gdy w cerkwi lub kościele kapłan intonował radosne „Chrystus zmartwychwstał”, zdesperowany nosiciel jaja musiał cicho odpowiedzieć: „I mój też zmartwychwstał!”.

W ułamku sekundy pod pachą wykluwał się hodowaniec, gotowy służyć swojemu nowemu panu.

Chowańca można było także, zgodnie z demonologią Słowian, nabyć wraz z domem lub jakąś rzeczą osobistą. Istniały też opowieści o wołchwach (wróżbitach na służbie Welesa), którzy mogli sprzedać hodowańca. Duch mógł pojawić się również w chacie wybudowanej na „nieczystym terenie”, gdzie wcześniej go wyhodowano. 

Cena chciwości – niesolona kasza i powolne szaleństwo

Wydaje Ci się, że taki demon był czymś pozytywnym? Nic bardziej mylnego. Domowy czart był kapryśnym i niezwykle niebezpiecznym współlokatorem. Gnieździł się w cieple: pod progiem, za piecem lub w starych dziuplach bzu przed chałupą. Utrzymanie go w ryzach wymagało żelaznej dyscypliny, z naciskiem na odpowiednie karmienie.

Demon żądał kaszy, jaj, miodu lub mleka, ale wszystko musiało być przygotowane bez grama soli. Sól była domeną sacrum, narzędziem oczyszczania, które raniło istoty demoniczne. Podanie mu osolonego lub poświęconego jedzenia wywoływało u niego furię.

Głodny lub źle potraktowany hodowaniec z potulnego sługi stawał się najgorszym koszmarem.

1. Tłukł naczynia i niszczył nocami zapasy, które sam wcześniej ukradł z innych gospodarstw.

2. Sprowadzał śmiertelne choroby na domowników i zwierzęta gospodarskie.

3. Przejmował całkowitą władzę nad umysłem właściciela, doprowadzając go do obłędu. Szeptano, że w domach, w których żył demon, częściej rodziły się kalekie dzieci, a sam gospodarz stawał się niewolnikiem własnej chciwości.

Kontrakt bez wyjścia. Jak umrzeć z demonem?

Największy dramat właściciela zaczynał się na łożu śmierci. Ten mroczny pakt nie miał daty ważności. Zgodnie z ludowymi wierzeniami, człowiek, który wyhodował demona, nie mógł skonać, dopóki nie przekazał go komuś innemu. Tacy ludzie umierali w niewyobrażalnych męczarniach, uwięzieni we własnych, rozpadających się ciałach, podczas gdy chowaniec nie pozwalał ich duszom opuścić ziemskiego padołu.

Na samym końcu dusza bluźniercy trafiała oczywiście prosto do piekła.

Pozbycie się bestii za życia graniczyło z cudem. Próbowano sprzedać demona w worku niczego nieświadomemu wędrowcowi albo zadawano mu niewykonalne zadania jak na przykład upranie czarnej, owczej wełny na śnieżnobiały kolor. Jeśli istota zorientowała się, że jest oszukiwana, zemsta następowała natychmiast.

Fizycznie zniszczyć mogło go jedynie uderzenie pioruna lub rytualne oparzenie wrzątkiem połączone z obsypaniem chaty poświęconym makiem.

Jak pierwotnie postrzegano chowańca?

Niestety trudno mi powiedzieć, jak hodowaniec wyglądał w czasach przedchrześcijańskich.

Bardzo możliwe, że przed niszczeniem wiary w rodzimą mitologię Słowian, chowaniec był pozytywnym (zazwyczaj) duchem opiekuńczym. Świadczyłby o tym fakt, że zamieszkiwał pod progiem i przyjmował postać węża. To upodobniało go zatem do węża-domownika, czyli istoty zdecydowanie pozytywnej w wierzeniach naszych przodków.

Niektóre wierzenia utożsamiały hodowańca z duszami zmarłych dzieci. Pozostawały one w obejściu, pomagając wychować swoje rodzeństwo niczym duchy opiekuńcze. To z kolei upodabnia demona do kłobuka.

Warto też zwrócić uwagę na to, że pozbycie się chowańca zakładało uderzenie pioruna, czyli atrybutu Peruna. Możliwe więc, że pierwotnie hodowaniec był pozytywnym, opiekuńczym demonem, który uległ przemianie po nadejściu chrześcijaństwa.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Hałajczuk W., Tradycyjna kultura duchowa Bojków, 2020.

2. Rutkowska-Wilbik E., Demonologia ludowa – demony opiekuńcze – Muzeum w Sierpcu, 2024.