KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Zaczyna się niewinnie: dziecięce głosy, trzymanie za ręce i radosny bieg pod uniesionymi ramionami rówieśników. Słowiański folklor ma jednak to do siebie, że pod warstwą dziecięcej naiwności lubi ukrywać surową, przedchrześcijańską grozę.

Znana i popularna po dziś dzień wyliczanka „Jawor, jawor, jaworowi ludzie” to nie jest zwykła zabawa ruchowa. To fascynujący, mityczny relikt, który w swoich słowach i gestach przechowuje echa dawnych rytuałów przejścia, spraw ostatecznych i wędrówki dusz w zaświaty.

Od plemiennego rytu do szkolnego podwórka

Zabawa o „jaworowych ludziach” to fenomen na skalę światową. Choć nam kojarzy się z polską wsią, w całej Europie doliczono się około 150 jej wariantów (najstarsze zapiski pochodzą z Włoch z 1328 roku), a podobne motywy badacze odnaleźli nawet w Afryce Wschodniej czy Nowej Gwinei. W polskiej kulturze gra obrosła dziesiątkami lokalnych wersji, od Śląska po Wołyń.

Doskonałym przykładem tego, jak ten rytuał wygląda w praktyce, jest tradycja Górali Babiogórskich z Zawoi. Dwójka dzieci tworzy z uniesionych rąk otwartą bramę, pod którą przebiega reszta uczestników. Wszyscy śpiewają charakterystyczne słowa:

„Jawor, jawor, jaworowi ludzie, co wy tu robicie? Budujomy mosty dla pona starosty. Tysioc koni przepuscomy, A jednego łostawiomy!”

Na ostatnie słowo ludzka brama gwałtownie opada, zatrzaskując w pułapce jednego z uczestników. Następuje krótki, rytualny dialog („Co tam wisi? – Kłobek nici”), po czym schwytane dziecko zostaje przydzielone do jednej z dwóch drużyn: „aniołków” lub „diabełków”.

Całość kończy się próbą sił w przeciąganiu liny.

Jawor jako Oś Świata i Drzewo Przemiany

Jaworowa Góra oraz samo drzewo jaworowe mają bogate znaczenie symboliczne. W słowiańskim micie legendarna Jaworowa Góra oraz rosnący na niej jawor pełniły funkcję Axis Mundi, czyli Osi Świata. Było to sakralne centrum kosmosu, miejsce styku między sferą materialną a niewidzialną, gdzie przebywały widma oraz dusze zmarłych kobiet.

Podobną funkcję według różnych wierzeń pełniły także dąb oraz góra sama w sobie. Pisałem o tym więcej w poniższych opracowaniach:

Święty Dąb w mitologii Słowian. Co symbolizowało drzewo Peruna?

Oczy zasłonięte złotem i płonące wały. Tajemnice świętych gór Słowian

Sam jawor był dla Słowian drzewem granicznym. Ponieważ jego kora z wiekiem zmienia kolor i fakturę, przypominając zrzucanie skóry, stał się symbolem głębokiej transformacji.

Towarzyszył człowiekowi w najważniejszych momentach:

• Narodziny – z jego miękkiego drewna strugano pierwsze kołyski dla niemowląt.

• Miłość – pod jego rozłożystą koroną zakochani składali sobie święte, nienaruszalne przysięgi.

• Śmierć – to z jaworowych desek zbijano trumny, wierząc, że w pniach tych drzew uwięzione są dusze nagle i tragicznie zmarłych dziewcząt.

Kim są tajemniczy „jaworowi ludzie”?

W wyobraźni naszych przodków tytułowi „jaworowi ludzie” nie byli żywymi sąsiadami zza miedzy. To istoty z pogranicza światów: dusze zawieszone w próżni, które opuściły już ziemię, ale nie dotarły jeszcze do ostatecznego celu, lub mroczni strażnicy pilnujący wrót zaświatów.

Samo zachowanie uczestników zabawy odnosiło się do symboliczego przedstawienia śmierci.

• Budowanie mostu – most w każdej mitologii jest archetypem graniczności. To przeprawa nad wielką wodą, oddzielającą brzeg żywych od brzegu umarłych.
• Przechwycenie duszy – słowa „tysiąc koni przepuścimy, a jednego zostawimy” odnoszą się bezpośrednio do ludzkiego losu. Brama z ludzkich rąk opada na wybraną jednostkę, co symbolizuje bezwzględne pochwycenie jej duszy przez strażników zaświatów.

Podział na drużyny „aniołów i diabłów” (w wersji słowiańskiej: sił jasnych i ciemnych) oraz finałowe przeciąganie liny to nic innego jak obrazowa walka o duszę złapanego nieszczęśnika.

Gdy dawna groza staje się zabawą

Zabawa w jaworowych ludzi jest przykładem mechanizmu, który folkloryści nazywają „długim trwaniem” (longue durée).

Kiedy dawne, plemienne mity, wierzenia totemiczne i śmiertelnie poważne rytuały inicjacyjne zaczęły zamierać w świecie dorosłych (głównie pod naciskiem nowej wiary), nie zniknęły całkowicie. Znalazły bezpieczne schronienie w uniwersum dziecięcych zabobonów. Dawny strach przed zaświatami, konieczność złożenia ofiary i mrok pogańskiego pogrzebu uległy uroczej transformacji.

Przetrwały do XXI wieku jako radosna piosenka, podwórkowa wyliczanka i ekscytująca ucieczka przed opadającymi ramionami kolegów z klasy.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Kopoczek R., Wstęp do wiedzy o grach tradycyjnych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2013.
2. Arbor Mundi, Jaworowi ludzie.