KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Istnieje mylne przekonanie, że Słowianie modlili się do drzew samych w sobie. Może to wynikać z chrześcijańsko-centrycznego podejścia do interpretacji obrzędów naszych przodków. Chrześcijanie z pogardą podchodzili do praktyk słowiańskich, takich jak „modlenie się do drzew”.

Rzecz w tym, że słowiańskim postrzeganiu świata to właśnie puszcza była świątynią. Nasi przodkowie widzieli w niej żywy, oddychający organizm pełen magii i ukrytych potęg. W tej leśnej hierarchii jedno drzewo zajmowało miejsce wyjątkowe, górując nad wszystkimi innymi.

Dąb nie był po prostu rośliną. Był uosobieniem siły, osią wszechświata i bezpośrednim łącznikiem z najwyższymi siłami w mitologii Słowian.

Tron i piorunochron Peruna

Tajemnica potęgi dębu miała swoje źródło wysoko w chmurach. Drzewo to było bezpośrednio poświęcone Perunowi, czyli najwyższemu bóstwu w mitologii Słowian.

Ten związek sięgał najgłębszych, praindoeuropejskich korzeni naszej kultury. Wystarczy wspomnieć, że pradawny rdzeń imienia tego boga (perkw-) jest jednocześnie rdzennym określeniem dębu, od którego wywodzi się między innymi łacińska nazwa quercus. Nasi przodkowie wierzyli, że Gromowładny ma swoją ziemską siedzibę bezpośrednio w koronie potężnego dębu, a opadające z niego żołędzie stanowiły roślinny atrybut boga.

Ponieważ dęby to często najwyższe drzewa w okolicy, naturalnie przyciągały one wyładowania atmosferyczne podczas burz. Dla Słowian nie było to tylko zjawisko fizyczne, lecz potężna boska manifestacja. Drzewo uderzone piorunem (oraz wzgórze, na którym rosło) nabierało wyjątkowego, sakralnego i leczniczego charakteru.

Z tego powodu dęby objęte były ścisłym tabu:

• Zakaz ścinki – nie wolno było ich ścinać ani w żaden sposób uszkadzać. Złamanie tego zakazu groziło surową, nieuchronną zemstą bogów.

• Święty ogień – uważano, że prawdziwy, święty dąb może spłonąć wyłącznie od ognia zesłanego z niebios.

• Rytualne krzesanie – podczas specjalnych obrzędów rytualny żywy ogień krzesano wyłącznie poprzez pocieranie dębiny o polne kamienie.

Dąb jako oś świata

W wielu mitologiach istnieje motyw tzw. axis mundi, czyli oś świata. Jest to centralny punkt Wszechświata, który wytycza jego strukturę. W przypadku Słowian było podobnie.

Według niektórych interpretacji Drzewem Kosmicznym był właśnie dąb. To on podpierał cały kosmos i przenikał wszystkie jego sfery. Reprezentował boską obecność i był przedmiotem czci sam w sobie. Za jego pośrednictwem następowało nieustanne obumieranie i odradzanie się natury.

W tej pradawnej słowiańskiej kosmologii drzewo łączyło trzy sfery istnienia. W mrocznych, splątanych korzeniach dębu, symbolizujących podziemia, zamieszkał Weles, Władca Nawii. Z kolei w jego rozłożystych gałęziach, utożsamianych z jasnymi niebiosami, rządził Perun, lecz zamieszkiwał tam również Swaróg, Boski Kowal.

Strefa pomiędzy nimi symbolizowała nasz codzienny, ludzki świat.

Dodam tutaj jednak, że nie wszystkie interpretacje zgadzają się co do tego, czy dla Słowian drzewo było osią świata. Sugeruje się niekiedy, że mogła to być także góra.

Naturalne ołtarze i krwawe ofiary

Zanim Słowianie zaczęli wznosić drewniane chramy, ich naturalnymi świątyniami były święte gaje. Centralny punkt takiego miejsca zawsze stanowił najstarszy i najpotężniejszy okaz dębu. Na Bałkanach drzewa te nazywano zapisami, od sakralnych znaków rytych na ich korze.

To właśnie pod konarami dębów gromadziła się cała społeczność, by prosić o deszcz, urodzaj i pomyślność. Rytuały te miały różnoraki przebieg:

• Ofiary ze zwierząt – według niektórych źródeł u korzeni dębów składano krwawe ofiary z byków lub baranów, a ciepłą krew wylewano prosto do specjalnych otworów wydrążonych pod korzeniami drzewa, karmiąc w ten sposób ziemię i bóstwa.

• Dary wotywne – z zapisków Konstantyna Porfirogenety z X wieku wiemy o potężnym dębie rosnącym na wyspie Chortycy (na Dnieprze). Przepływający tamtędy Rusowie składali pod nim ofiary z żywych ptaków, mięsa i chleba, a wokół potężnego pnia wbijali strzały.

• Rytuały przejścia – nawet po stuleciach chrystrianizacji dąb zachował swój magiczny status. Jeszcze w XIX wieku, w guberni woroneskiej, nowożeńcy tuż po ceremonii ślubnej udawali się do starego dębu. Trzykrotne obejście pnia i złożenie drobnej ofiary miało zagwarantować młodemu małżeństwu płodność, trwałość i przychylność dawnych, ukrytych w drewnie sił.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Musiał K., Oblicza przyrody w wyobrażeniach dawnych Słowian, Instytut Zootechniki, Państwowy Instytut Badawczy, 2018.