KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

Strona www stworzona w kreatorze WebWave.

Swaróg to fascynująca postać w mitologii Słowian. Jest interpretowany bardzo szeroko: niekiedy stawia się go jako boga-stwórcę, innym razem nieco się o nim... cóż, zapomina albo sprowadza się go po prostu do roli „słowiańskiego Hefajstosa”.

W wierzeniach dawnych Słowian rola Swaroga była fundamentalna, ale nie tak oczywista, jak się go często przedstawia.

Z jednej strony stare teksty ukazują go jako niezwykle aktywnego stwórcę i prawodawcę. To boski kowal, ten, który włada niebiańskim płomieniem. To właśnie on, zrzucając z niebios kleszcze kowalskie, podarował ludziom ogień, technologię oraz surowe zasady moralne.

Z drugiej strony istnieje również teoria, według której bóg ten to tak zwany deus otiosus. W tym ujęciu Swaróg jawi się jako prastary, milczący architekt kosmosu, który po akcie stworzenia zapadł w bierność i całkowicie usunął się w cień. Zmęczony stwórca oddał po prostu bezpośrednie rządy nad światem swoim ziemskim manifestacjom: słońcu, czyli Dadźbogowi, oraz udomowionemu ogniowi w palenisku, znanemu jako Swarożyc.

W poniższym opracowaniu przedstawię oba oblicza Swaroga. Podzielę się też swoją osobistą interpretacją i przedstawię, jak Swaroga widzi się współcześnie. Oto bóstwo, które w mitologii Słowian pełniło absolutnie niemożliwą do pominięcia funkcję.

Spis treści

1. Etymologia imienia. Niebo, słońce czy kowalskie kleszcze?

2. Deus otiosus – bóg bezczynny, który przeszedł na emeryturę

3. Trzeci bóg obok dwóch suwerenów

4. Atrybuty i aspekty Swaroga

5. Echa niebiańskiego ognia

6. Swaróg – osobisty komentarz kronikarski

7. Chrześcijańscy następcy – kto przejął młot Swaroga?

8. Podsumowanie – Swaróg Niebiański, Boski Kowal i Pan Ognia

9. Swaróg w pigułce – najważniejsze fakty (FAQ)

Etymologia imienia. Niebo, słońce czy kowalskie kleszcze?

Zrozumienie istoty i wysokiej pozycji Swaroga w słowiańskim panteonie wymaga wpierw zgłębienia etymologii samego imienia. Wokół pochodzenia tego miana toczą się dyskusje, które grupują się wokół dwóch nurtów interpretacyjnych: wpływu indoirańskiego oraz koncepcji rodzimego, słowiańskiego rdzenia.

A może oba nurty są prawidłowe?

Wpływy indoirańskie (svar-): znaczenie blasku, nieba i słońca

Zwolennicy tej teorii wywodzą imię Swaroga od praindoeuropejskiego rdzenia svar– oznaczającego solarny blask. Jak napisał prof. Aleksander Gieysztor:

„»Etymologia irańska – stwierdził Stanisław Urbańczyk – ma jakby więcej sensu, może to ona jest etymologią właściwą«: z irańskiego χvar (czyt. chwar) – »słońce«, χvarnah (czyt. chwarna)– »blask szczęścia«, indyjskie svàr – »blask«, „niebo”, „słońce”. Václav Machek wskazał na indyjski svarā́ j jako przydomek kilku bóstw najwyższych (jego zdaniem ze *svō, *sva- jak łac. suus, słow. svajь, oraz rāj-, łac. rex i in)”.

Pozwolę sobie nieco uprościć powyższy cytat, wspomagając się także prof. Szyjewskim.

W językach staroindyjskich svàr– oznacza „blask”, „niebo” lub „słońce”. W sanskrycie, czyli języku literackim starożytnych, średniowiecznych i wczesnonowożytnych Indii, występuje termin Svarga, określający niebo boga Indry (w jego najniższym, atmosferycznym poziomie).

Z kolei w dawnej tradycji irańskiej obecny jest rdzeń χvar (słońce) oraz pokrewne mu pojęcie χvarnah (chwarenah), co tłumaczy się jako „moc” i „blask szczęścia”. W świecie pojęć irańskich był to nimb boskiej szczęśliwości i potęgi, którego słowiańskim odpowiednikiem językowym miałoby być słowo „chwała”. Václav Machek, na którego powoływał się prof. Gieysztor, zwrócił uwagę na staroindyjskie słowo svarā́j, używane jako przydomek kilku najwyższych bóstw indyjskich.

Co to więc oznacza w praktyce?

Przyjmując ten tok myślenia, Swaróg jawi się jako słowiańskie ucieleśnienie nieboskłonu i niebiańskiego ognia. Wpisuje się tym samym w prastary indoeuropejski model bóstw niebiańskich, chociaż z pewnymi wyjątkowymi dla mitologii Słowian szczegółami.

Rodzimy rdzeń (svariti–): wykuwać, tworzyć w ogniu i... gniewać się

Z drugiej strony istnieje także słowiański rodowód imienia Swaroga. Brückner wywodził je od słowa swar– w znaczeniu „kłótni” lub „gniewu”. Podążając tą interpretacją, Swaróg to pierwotnie „ogień-kłótnik”, który na ziemi „swarzy się”, trawiąc i pożerając wszystko, na co natrafi.

Idąc dalej tym tropem: prof. Szyjewski zauważył, że imię Swaróg można połączyć z prasłowiańskim czasownikiem sъvariti, który oznacza „zgrzewać, skuwać” (czyli wykuwać coś w ogniu).

Prof. Szyjewski napisał:

„Inni badacze wskazują jednak na Chorsa [bóg interpretowany jako słowiańskie bóstwo lunarne – przyp. Adrian Reszczyński] jako nosiciela chwareny, widząc w prasł. *sъvariti »zgrzewać, skuwać« możliwe wyjaśnienie imienia Swaroga. Wówczas byłby on trzeciofunkcyjnym bogiem-kowalem, twórczym odpowiednikiem Hefajstosa czy Goibniu, a zarazem herosem kulturowym, władcą-prawodawcą”.

Zgodnie z tym mitem, to właśnie za panowania boskiego kowala Swaroga na ziemię spadły z nieba kowalskie kleszcze. Dzięki nim ludzie po raz pierwszy zaczęli wykuwać żelazny oręż, porzucając barbarzyńską walkę przy pomocy kamieni i drewnianych pałek. Swaróg jest więc tutaj potężnym herosem i bóstwem kluczowym dla rodzaju ludzkiego. Jawi się jako wynalazca kowalstwa, a jednocześnie srogi prawodawca.

Cytując raz jeszcze prof. Szyjewskiego:

„»I gdy było po potopie i po rozdzieleniu języków, począł panować najpierw Mestrom z rodu Chamowego, a po nim Jeremiasz (oryg. Jeremija – Hermes?), po nim Feost(a)(- Hefajstos), którego także Swarogiem nazywali Egipcjanie. Za panowania tego Feosta w Egipcie spadły kleszcze z niebios i poczęli [Egipcjanie] kuć oręż, pierwej bowiem palicami i kamieniami bili się. Ów zaś Feost zakon ustanowił, aby niewiasty za jednego mężczyznę wychodziły i żyły wstrzemięźliwie, a która cudzołoży – karać rozkazał. Dlatego przezwano go bowiem Bogiem-Swarogiem«.

[...]

Pomijając opowieść o cudzołożnej żonie, pasującą jak ulał do samego Hefajstosa, mamy tu mit dynastyczny, boski kowal Swaróg-Hefajstos jest ojcem słonecznego Dadźboga, a taka idea nigdzie w mitologii greckiej nie występuje. Dlatego też Obolenski, a w Polsce Brückner interpretują przekaz jako zniekształcony mit o wykuciu tarczy słonecznej przez niebiańskiego boga-kowala, władcę ognia Swaroga. Swaróg jest tu, jako prawodawca stanowiący najważniejsze zasady – życia małżeńskiego, herosem kulturowym, a więc rola kowala-dawcy narzędzi (które na dodatek spadły z nieba) byłaby dla niego stworzona. Jako gniewny »swarny« bóg wykuwa i ciska błyskawice w tych, którzy nie przestrzegają praw”.

Etymologie, które można połączyć

Ostatecznie jednak obie etymologie mogły się naturalnie przewijać w mitologiach dawnych Słowian. Przypomnę tutaj, że nasze rodzime wierzenia obejmowały ogromne tereny, co miało olbrzymi wpływ na różne postrzeganie tych samych bóstw.

Tym samym możemy jednocześnie interpretować Swaroga jako Boskiego Kowala, który zamieszkał wysoko w Niebiosach, oraz nauczyciela kowalstwa dla całej ludzkości. Mógł to być potężny, gniewny bóg, który w wiecznych płomieniach wykuwał oręż, o jakim nasi przodkowie mogli tylko marzyć.

Deus otiosus – bóg bezczynny, który przeszedł na emeryturę

Śledząc postać Swaroga, należy zwrócić uwagę na termin deus otiosus, co dosłownie z łaciny oznacza „boga bezczynnego” lub „wycofanego” oraz deus deorum, czyli boga bogów.

W wielu starożytnych systemach religijnych najwyższe, pierwotne bóstwo niebiańskie po zainicjowaniu aktu stworzenia i nadaniu światu fundamentalnych praw, usuwa się w cień, stając się pasywne i oddalone od codziennych ludzkich problemów. Świetnym tego przykładem jest grecki Uranos. Chociaż to on wraz z Gają stworzył świat, to ustąpił wpierw Kronosowi, później zaś Zeusowi. Jego kult był znany, ale zdecydowanie nie tak rozpowszechniony jak innych bóstw greckich.

Niekiedy podobny model w mitologii słowiańskiej dostrzega się właśnie w postaci Swaroga. Jako kosmiczny inicjator stworzenia, pierwszy kowal i dawca prawa, Swaróg nie ingerował w przyziemne konflikty. Był architektem, który stworzył świat i nadał mu ramy. To on stworzył innych bogów, pełniąc tym samym funkcję deus deorum. 

Jednak Swaróg jako taki był zbyt abstrakcyjny, a może wręcz zbyt doskonały, aby pozostać na ziemi i być czczony jak inne bóstwa. Z czasem wzniósł się do najwyższych sfer niebieskich i pozostawił kształtowanie świata siłom poniżej niego jako właśnie deus otiosus.

Dla badaczy potwierdzeniem takiej struktury panteonu jest relacja niemieckiego kronikarza i misjonarza Helmolda. Opisując wierzenia Słowian połabskich, dostrzegł w nich istotę obu koncepcji.

„Obok zaś wielokształtnej rzeszy bożków, którymi ożywiają pola i lasy lub przypisują im smutki i rozkosze, nie przeczą, że wierzą w jednego boga w niebie [unum deum in coelis], rozkazującego pozostałym; ów najpotężniejszy [pre-potens] troszczy się tylko o sprawy niebiańskie, inni zaś –pełniący w posłuszeństwie przydzielone im zadania – pochodzą z jego krwi i tym każdy z nich jest znamienitszy, im bliższy jest owemu bogu bogów [deus deorum]”.

Ten wizerunek oddaje bóstwo, które powierzyło ziemskie spory swoim namiestnikom, rezygnując z aktywnego zarządzania stworzonym światem.

Cytując prof. Szyjewskiego:

„Łowmiański widzi w relacji Prokopa wzmiankę o bogu-błyskawicy – Perunie i na podstawie relacji arabskich, opisujących działania kultowe skierowane do nieba, twierdzi, że Słowianie dzielili się na czcicieli »boga nieba« i »boga błyskawicy«. Tym bogiem nieba był zaś Swaróg [...] Słowa Helmolda dotyczą z kolei Swaroga, pozostali natomiast bogowie połabscy są lokalnymi bóstwami plemiennymi albo pożyczkami chrześcijańskimi”.

Komu Swarog oddał władzę?

Pojawia się zatem naturalne pytanie: kto przejął ciężar aktywnej, bieżącej polityki kosmicznej po wycofaniu się niebiańskiego stwórcy?

„Idąc tym tropem, można znaleźć u ludów bałtyjskich sytuację odpowiadającą wedyjskim Indiom.W tle wierzeń religijnych występuje u nich (utożsamiony z chrześcijańskim Bogiem) bóg nieba i bóg najwyższy Dievas, zwany Bogiem bogów (Dievu Dievs), pozbawiony kultu i mitologii klasyczny deus otiosus, natomiast aktywnym uczestnikiem zmagań o kształt i ład świata jest bóg gromu Perkunas”

– tak oto przedstawił jedną z interpretacji prof. Szyjewski.

Tym samym więc Swarog miałby być twórcą niebios, bogiem bogów, bogiem bezczynnym, który władzę oddał Perunowi. Logiczną konsekwencją wydawałoby się uznanie, że drugim bóstwem i przeciwnikiem tego ładu jest Weles.

Na niedziałającej już stronie Slavic Division można było niegdyś wyczytać, że:

„Weles jest także panem świata podziemnego, antagonistą Peruna – pana światła. Motyw walki dwóch przeciwstawnych bóstw jest częstym motywem w religiach indoeuropejskich. W tym przypadku walczą dwaj bracia – Weles i Perun, pan umarłych z panem żywych. Obydwaj są synami Swaroga – stworzyciela świata”.

Rzecz w tym, że interpretacja Swaroga jako bóstwa najwyższego w mitologii Słowian obarczona jest licznymi problemami.

Trzeci bóg obok dwóch suwerenów

Powyższej interpretacji, mimo jej przytoczenia, sprzeciwił się zdecydowanie prof. Gieysztor. Jak napisał:

„Gdybyśmy przyjęli istnienie prymitywnego kultu sił przyrody, a tak czynili badacze w stosunku do Słowian, sprawa Swaroga, Swarożyca i Dadźboga byłaby wyjaśniona kultem słońca i kultem ognia. Ale wierzenia indoeuropejskie dalekie są od takiego prostego naturyzmu”.

Tutaj czuję się zobligowany do wyjaśnienia, jak Słowianie (i szerzej mitologie indoeuropejskie) postrzegali żywioł ognia. Często przedstawiano go w trzech formach:

• Jako ogień ziemski – upostaciowiony w ognisku domowym, czy szerzej: ogniu, którym posługujemy się na co dzień.
• Jako ogień atmosferyczny – czyli przeszywający nieboskłon piorun.
• Jako ogień niebiański – czyli samo słońce, bądź szerzej: prastary ogień kosmiczny.

W tym uporządkowanym systemie Swaróg uosabia ogień niebiański. Piorun, będący ogniem atmosferycznym, staje się narzędziem w ręku gromowładnego Peruna. Kwestią sporną pozostaje słońce samo w sobie oraz ogień ziemski, ale to omówię w dalszej części artykułu.

Dlaczego Słońce nie było bóstwem najwyższym Słowian?

Część badaczy uległa pokusie utożsamienia Swaroga z anonimowym „bogiem bogów” z kroniki Helmolda, uważając słońce za absolutnego stwórcę wszechrzeczy. Jednak Gieysztor uznał to za błąd.

„Najwyższy rodzaj ogniowy – słońce – nie stało się jednak u Indoeuropejczyków bóstwem najwyższym, to tylko oko Mitry-Waruny w Indiach, to syn Ahura-Mazdy w Iranie starożytnym. Nie ma powodu sądzić, aby Słowianie poszli inną drogą, ich Swarog jest słońcem, nie jako bóstwo najwyższe, ale jako bóstwo blisko stojące prawdziwych suwerenów, tzn. Peruna i Welesa”.

Tym samym najwyższa władza zwierzchnia przypadała dwóm innym bogom: Gromowładnemu Perunowi oraz antagonistycznemu mu Welesowi, Panu Zaświatów.

W koncepcji prof. Gieysztora Swaróg ostatecznie zajmuje bardzo dostojne, ale jednak ustępujące im miejsce. Jest on potężnym, niebiańskim ogniem, który współpracuje z Perunem i Welesem, dopełniając wizji słowiańskiego panteonu. Nie był oddalonym od ludzi, milczącym stwórcą, lecz dynamicznym bóstwem solarnym, które stało blisko najważniejszych praw kosmosu i suwerenów władających losem ludzkim.

Prof. Szyjewski również wskazał, że u Słowian miejsce biernego boga niebiańskiego zajął dynamiczny Perun. Niemniej aktywny pozostaje Swaróg jako twórca złotej tarczy słonecznej, prawodawca nakazujący monogamię, a także patron kowalstwa, który nauczył ludzi obróbki metalu.

Oczywiście muszę tutaj podkreślić jedną rzecz: nie roszczę sobie prawa do ostatecznego wyroku w tej sprawie. Mitologia Słowian jest skomplikowaną materią, a również prof. Szyjewski czy prof. Gieysztor mogli popełnić błędy w tym zakresie.

Atrybuty i aspekty Swaroga

Podsumowując rozważania nad wierzeniami dawnych Słowian, Swaroga należy widzieć przede wszystkim jako potężnego władcę niebiańskiego ognia, ściśle powiązanego z symboliką słońca. W słowiańskim panteonie zajmował on pozycję dostojną, jednak nie uważa się go za absolutnego i jedynego władcę wszechświata. W hierarchii ważności plasował się tuż obok dwóch największych suwerenów kosmosu: gromowładnego Peruna (boga nieba i burzy) oraz potężnego Welesa (władcy zaświatów, magii i przysięgi).

Atrybuty i symbolika

Głównym atrybutem Swaroga był niebiański ogień oraz samo słońce, nierzadko wyobrażane jako złota, płonąca tarcza. Z racji jego utożsamiania z boskim rzemieślnikiem, nierozerwalnie łączyły się z nim również narzędzia kowalskie, a w szczególności kleszcze, które według mitów miały niegdyś spaść z nieba. Jako bóstwo o surowym, gniewnym usposobieniu posługiwał się on żarem i ogniem niebiańskim.

Współcześnie przypisuje mu się także tzw. kołowrót słowiański, będący prastarym znakiem solarnym. Nazywa się go także swarzycą. Najczęściej występuje pod postacią swastyki słowiańskiej (ośmioramiennej) lub kołowrotu. Co jednak wymaga podkreślenia: choć sam motyw geometryczny swastyki znany był w starożytności, to nazywanie go kołowrotem i bezpośrednie łączenie ze Swarogiem jest współczesną interpretacją, której nie potwierdzają jednoznacznie źródła historyczne.

Boski kowal i prawodawca

Swaróg zapisał się w mitologii przede wszystkim jako heros kulturowy i boski kowal. W znacznym uproszczeniu można go porównać do greckiego Hefajstosa. To Swaróg, wedle prastarych wierzeń, zrzucił ludziom z niebios wspomniane kowalskie kleszcze, dając im tym samym wiedzę i narzędzia do obróbki metali. Dzięki temu darowi ludzkość mogła porzucić prymitywną walkę przy użyciu kamieni oraz drewnianych pałek i wkroczyć w nową epokę cywilizacji.

Jako mistrz kunsztu kowalskiego, Swaróg był również tym, który z mozołem wykuł ze złota samą tarczę słoneczną i umieścił ją na nieboskłonie. Tym samym pełnił funkcję zwierzchnią nad słońcem, co w uproszczeniu stawia go blisko bóstw takich jak indoirański Mitra czy grecki Apollo lub Helios.

Jego władza nad boskim ogniem miała także wymiar moralny i społeczny. Swaróg był srogim, wręcz gniewnym prawodawcą. Ustanowił dla ludzi pierwsze fundamentalne zasady życia społecznego, w tym prawo nakazujące monogamię, a łamanie tych reguł i zdradę małżeńską surowo karał, nakazując wrzucać winnych do ognistego pieca.

Wycofany stwórca

Mimo swojej potęgi i zasług dla ludzkości, z biegiem czasu Swaróg stał się dla przeciętnego Słowianina bóstwem nieco odległym i abstrakcyjnym. Zamiast zwracać się bezpośrednio do niego, lud znacznie chętniej oddawał cześć jego bezpośrednim i namacalnym manifestacjom. To właśnie dlatego w obrzędowości o wiele większą rolę odgrywały żywe emanacje jego potęgi: Dadźbóg, który każdego dnia ogrzewał ziemię jako wędrujące po niebie słońce, oraz Swarożyc, który dawał ciepło i bezpieczeństwo jako święty ogień ziemski, płonący w każdym domowym palenisku.

Echa niebiańskiego ognia

Zgodnie z powszechną u ludów indoeuropejskich ewolucją wierzeń, Słowianie w swej codziennej religijności skłaniali się ku czci potęg bardziej bezpośrednich, dynamicznych i namacalnych. Zamiast oddawać hołd odległemu, abstrakcyjnemu ojcu w niebiosach, lud wolał kierować swoje modły do jego widzialnych manifestacji: słońca na niebie oraz ognia płonącego w domowym palenisku. Te dwie sfery zostały uosobione w postaciach Dadźboga i Swarożyca.

Dadźbóg – bóg-dawca i słońce na niebie

Dadźbóg (występujący też na Rusi w formie Dażboh) to w słowiańskim panteonie bóstwo solarne, bezpośrednie uosobienie życiodajnego słońca. Jak wskazał prof. Gieysztor, sama etymologia jego imienia jest niezwykle ciekawa:

„A Dażbog-Dadźbóg, inne imię syna słonecznego Swaroga? Wydaje się, że i ono należy wyłącznie do strefy domowej i ofiarniczej, tyle że niezbyt wiele da się o tym zjawisku powiedzieć. Imię ma wyraźną nośność wierzeniową dzięki drugiemu rdzeniowi bog-, który – jak wiemy – oznacza i bóstwo, i bogactwo”. 

Dadźbóg to zatem „bóg rozdawca”, ten, który obdarza ludzi ciepłem, światłem i wszelkimi dobrami. Jednocześnie nazywany jest on synem Swaroga. Przytaczając prof. Szyjewskiego:

„I potem panował syn jego, imieniem Słońce (oryg. Solьnce – gr. Helios), którego nazywają Dadźbogiem – siedem tysięcy i czterysta, i siedemdziesiąt dni, czyli było lat dwadzieścia z połową [...] Car Słońce, syn Swarogowy, to jest Dadźbog, był mężem silnym [...]”

Przy czym prof. Szyjewski zaznaczył, że nie wiadomo, kto przetłumaczył imiona bogów Hefajstosa i Heliosa na słowiańskich Swaroga i Dadźboga: bułgarski tłumacz Malalasa czy ruski kopista Powieści dorocznej.

Co należy zaznaczyć: natura Dadźboga pozostaje skomplikowana. Prof. Gieysztor uznaje Dadźboga-Swarożyca jako jedno bóstwo. Z kolei w opracowaniu prof. Szyjewskiego Dadźbóg przedstawiany jest również jako oddzielne bóstwo słoneczne, którego tarczę słoneczną wykuł własnie Swaróg. Sam jednak Swarożyc pozostaje bóstwem niezależnym. Istnieje także interpretacja, mówiąca o Chorsie-Dadźbogu jako jednym bóstwie. Temat ten jednak jest skomplikowany i zasługuje na oddzielne opracowanie.

W tym miejscu warto zapamiętać: Dadźbóg to bóstwo słoneczne, ale nie nadrzędne względem Swaroga (a tym bardziej Peruna czy Welesa). To Swaróg właśnie wykuł tarczę słoneczną, podarowując ją Dadźbogowi, czy też tworząc go wraz z nią. Inna interpretacja zakłada, że Dadźbóg i Swarożyc to tożsame bóstwo.

Swarożyc – ziemski ogień domowy

Podczas gdy Dadźbóg władał w sferze niebiańskiej, na ziemi, w skali ludzkiego domostwa, cześć oddawano Swarożycowi. Analiza językoznawcza zwraca uwagę, że przyrostek -yc (lub -ic) w jego imieniu wskazuje na relację ojcowską, czyniąc z niego „syna Swaroga”, ale może być również formą pieszczotliwą, deminutywem oznaczającym po prostu „małego, miłego Swaroga”.

To w nim lud słowiański upatrywał echa udomowionego wielkiego ognia niebiańskiego. Średniowieczne kazania ruskie, takie jak Słowo Christolubca, z oburzeniem donosiły, że „do ognia modlą się, zowiąc go Swarożyczem”. 

Jednocześnie jednak możliwe, że Swarożyc miał inne, wojownicze oblicze. 

„Według Thietmara Swarożyc (Zuarasiz) »szczególnej doznaje czci u wszystkich pogan«, a jego posąg »w straszliwym hełmie i pancerzu« zajmuje pierwsze miejsce wśród bogów czczonych w Radogoszczy, zwano go nawet, od miejsca kultu, Radogostem – co potwierdza w swej kronice Adam z Bremy i powtarzający za nim Helmold. Także Bruno z Kwerfurtu potwierdza poważną pozycję Swarożyca w panteonie pogańskim, pisząc z wyrzutem do cesarza Henryka, że sprzymierzył się »ze Swarożycem« (czyli wrogimi Polsce pogańskimi Wieletami) przeciw chrześcijańskiemu władcy Bolesławowi Chrobremu. Wiemy więc, że Swarożyc jest bóstwem opiekuńczym Radogoszczy i że wykazuje wybitne zainteresowanie wojną: mowa tu o obecnych w jego sanktuarium bojowych stanicach – flagach zabieranych przez wojowników na wyprawy wojenne”

– przytoczył prof. Szyjewski.

Interpretacja ta jest jednak obarczona pewnym błędem, o czym pisał prof. Gieysztor. Wskazał, że obrzędy w Radogoszczy miały związek z siłami chtonicznymi, czyli ziemskimi. 

„Nie dostrzegano ich dotąd w Radogoszczy, będącej przecież miejscem kultu »słonecznego« Swarożyca. Tymczasem jednoznacznie wskazuje na nie rytualne kopanie przez kapłanów, pogrążonych w tej jedynie chwili w najgłębszym strachu bożym, otworu w ziemi [...] Natomiast Karol Modzelewski, uznając, że chtoniczne moce odgrywały w Radogoszczy bardzo ważną rolę, ich źródło widzi w Welesie”

– stwierdził prof. Gieysztor.

Tym samym interpretacja Swarożyca jest skomplikowana, podobnie zresztą jak Dadźboga.

Świętość ognia w życiu codziennym

Z faktu, iż ognisko domowe traktowano jako żywą epifanię bóstwa, wynikał głęboki kult ognia w obyczajowości Słowian. W kulturze ludowej żywioł ten pojmowany był jako istota żywa, czująca i mówiąca, z którą należało obchodzić się z najwyższą ostrożnością i szacunkiem. Ogień traktowano jako sacrum, które miało moc oczyszczania ze zmazy i łączenia świata ziemskiego z boskim.

Z tego powodu obowiązywało surowe tabu zakazujące jego kalania. Ognia nie wolno było znieważać niczym nieczystym. Stąd powszechny zakaz plucia w płomienie oraz wrzucania do pieca śmieci czy nieczystości. Co więcej: w obawie przed „zranieniem” domowego żywiołu nie wolno go było tykać ani dźgać ostrymi przedmiotami, a nawet gwałtownie gasić. Zbezczeszczenie ognia traktowano jako wielki grzech przeciwko pomyślności rodu.

To właśnie w tym płonącym, nienaruszalnym centrum chaty Słowianin upatrywał ziemskiego, bezpiecznego echa niebiańskiego porządku, dającego ciepło i nadzieję na przychylność bogów.

Pozwolę sobie na sam koniec zacytować Stanisława Jakubowskiego:

„W kronice Nestora czytamy pod datą 1080 r. [przypuszczalnie chodziło o 980 rok. – przyp. Adrian Reszczyński]: »i postawił Włodzimierz bałwany przed dworem swoim: Peruna i Chorsa Dażboha«. Rusini czcili słońce pod kilku nazwami, odpowiadającemi zmianie siły ciepła promieni słonecznych, zwąc je Swarog, jako dawcę światła, Dażboh, jako dawcę życia w przyrodzie. Słońce ogrzewające ziemię na wiosnę zwali Jaryło, a w końcu słońce, jako dawcę ciepła letniego, zwali Kupało”.

Warto tu jednak podkreślić, że Jakubowski przypuszczalnie popełnił tutaj błąd, bazując na romantycznej szkole badawczej. Współcześnie raczej odrzuca się Jaryłę i Kupałę jako niezależne bóstwa solarne. Jaryło jest interpretowany przez prof. Gieysztora jako oblicze Peruna wraz z Jarowitem. Z kolei Kupała to w ocenie prof. Stanisława Urbańczyka „literacka fikcja, uparcie przez mitologów podtrzymywana jako prawda”.

Swaróg – osobisty komentarz kronikarski

Poniższa interpretacja jest moim osobistym i „pisarskim” spojrzeniem na postać Swaroga. Nie traktuj jej, proszę, jako wykładni mitologii Słowian ani rodzimej wiary.

1. Boski Kowal – Swaroga interpretuję jako bóstwo-kowala i pierwszego rzemieślnika. Obróbka metalu była kluczowa dla postępu cywilizacji. To właśnie Swaróg, zasiadając w niebiosach, zesłał ludziom wiedzę na temat kowalstwa oraz szerzej: rzemiosła.
2. Opiekun Ognia Niebiańskiego – Swaróg jest ściśle powiązany z żywiołem ognia. Płomień atmosferyczny (czyli błyskawicę) pozostawia Perunowi, prawdziwemu suwerenowi w mitologii Słowian. Sam Swaróg z kolei wykuwa z ognia niebiańskiego słońce i swego syna Dadźboga.
3. Dawca Ognia – Boski Kowal nie poprzestaje tylko na panowaniu w niebiosach. To on pod postacią Swarożyca zsyła ogień ludzkości. Nie tylko jako narzędzie dla kowala, ale również jako płomień, który rozświetla drogę w nocy, chroni przed niebezpieczeństwem i zapewnia ciepło w domu.

Artystycznie, aczkolwiek niekoniecznie naukowo, ciekawe wydaje mi się także inne podzielenie roli ognia. Piorun jako ogień najwyższy pozostałby w domenie Peruna. Tymczasem ogień „zwykły” można by podzielić na trzy części w następujący sposób:

1. Ogień Niebiański – nad którym włada Swaróg i z którego to powstają kolejne dwa rodzaje płomienia.
2. Ogień Słoneczny – przynależny Dadźbogowi, synowi Swaroga.
3. Ogień Ziemski – przynależny Swarożycowi, synowi Swaroga.

Podkreślam jednak, że to interpretacja całkowicie artystyczna. Oparta na źródłach, lecz z pewnością nie będąca podstawą do naukowej debaty na temat natury Swaroga w mitologii Słowian.

Chrześcijańscy następcy – kto przejął młot Swaroga?

Wraz z nadejściem chrześcijaństwa Swarog i jego synowie nie zniknęli ze świadomości ludu. Zgodnie z powszechnym mechanizmem adaptacji religijnej, w warunkach chrystianizowanych wspólnot dawne atrybuty i opowieści przeniesiono na postacie z panteonu chrześcijańskiego. Aby system wierzeń się przyjął, nowi patroni musieli odpowiadać funkcjom, jakie niegdyś pełnili bogowie z mitologii Słowian. W ten sposób mit o boskim kowalu, prawodawcy i władcy niebiańskiego ognia znalazł swoich następców.

Święci Kosma i Damian – boscy kowale i ujarzmienie Żmija

Niezwykle wyrazistym echem mitologii kowalskiej jest wschodniosłowiańska legenda, w której główne role odgrywają święci bliźniacy: Kosma i Damian. W folklorze (gdzie ich imiona ulegały niekiedy wymianie na inne pary świętych, takich jak Borys i Gleb lub Flor i Laur) postacie te przejęły rzemieślnicze atrybuty przypisywane dawniej Swarogowi.

Zgodnie z ludowym przekazem, owi święci rzemieślnicy zostali pewnego razu zaatakowani przez uosobienie sił chaosu i destrukcji: ognistego Żmija. Bliźniacy schronili się przed bestią w swojej kuźni. Gdy rozjuszony potwór wsunął język przez szparę w drzwiach, święci błyskawicznie chwycili go rozpalonymi, kowalskimi obcęgami, całkowicie go unieruchamiając i zmuszając do posłuszeństwa. Następnie zaprzęgli pokonanego Żmija do potężnego, wykutego przez siebie żelaznego pługa i zmusili go do zaorania ogromnych połaci ziemi.

W ten mityczny sposób wytyczyli oni granice Rusi Kijowskiej. Wyorana przez nich gigantyczna bruzda, znana jako Żmijowe Wały, miała odtąd stanowić fizyczną i magiczną zaporę, zabezpieczającą Ukrainę przed kolejnymi atakami żmijów oraz koczowniczych najeźdźców.

Pozwalając sobie na osobistą interpretację, warto dodać, że Żmij to postać niejednoznaczna w mitologii Słowian. W powyższym micie dostrzegam duże wpływy chrześcijańskie, które postrzegały smoki negatywnie. Tymczasem sam Żmij (lub po prostu żmij jako nazwa „gatunkowa”) wśród Słowian zachodnich był postacią pozytywną. Szerzej omówiłem ten temat w poniższym artykule:

Słowiański „smok”, który kochał kobiety i władał piorunami. Zapomnij o tym, co znasz z zachodnich legend

Święty Michał Archanioł – strażnik ognia i pogromca demonów

Z kolei obrona niebiańskiego porządku przed inwazją zła oraz funkcja ognistego wojownika, łącząca cechy uranicznego władcy i gromowładnego Peruna, przypadła w udziale Świętemu Michałowi Archaniołowi. W ludowej wizji świata stał się on strażnikiem ładu kosmicznego, dzierżącym niebiański oręż.

W licznych apokryfach i podaniach ludowych to właśnie Archanioł Michał toczy bezpośrednie, kosmiczne zmagania z samym Diabłem (często noszącym imię Satanaela). W rosyjskich i ukraińskich wariantach mitów kosmogonicznych Święty Michał występuje jako ten, który ostatecznie strąca z niebios zbuntowanego przeciwnika uosabiającego wodny i podziemny chaos. W innych wersjach tego samego mitu jego zadaniem jest odebranie demonowi szaty światłości i pozbawienie go skrzydeł.

W folklorze wschodniosłowiańskim Święty Michał (często występujący tu obok Świętego Jerzego) przejął także kluczową w dawnej mitologii rolę niezłomnego pogromcy smoków, czyli uosobienia sił zniszczenia. Podobnie jak dawni bogowie nieba, używa on swojej świetlistej potęgi do obrony boskiego porządku. 

W ten sposób Archanioł Michał stał się dla Słowian naturalnym spadkobiercą prastarych wyobrażeń o świetlistym bycie, który za pomocą ognia tępi wszelkie demony, strzegąc w ten sposób ukształtowanego świata.

Podsumowanie – Swaróg Niebiański, Boski Kowal i Pan Ognia

Swaróg to postać o kluczowym znaczeniu w słowiańskim panteonie, uosabiająca żywioł ognia w jego najbardziej stwórczym i boskim wymiarze. Nie był on jedynie odległą i bezosobową personifikacją nieba, lecz potężnym panem niebiańskiego ognia.

Bóstwo to uosabiało wszystko, co dla naszych przodków wiązało się z kowalstwem, rzemiosłem i żarem tworzenia. To on zrzucił ludziom z niebios kowalskie kleszcze, pozwalając im porzucić prymitywną walkę przy użyciu kamieni i drewnianych pałek na rzecz wykuwania żelaznego oręża. Jako surowy prawodawca ustanowił monogamię i bezlitośnie karał wiarołomstwo.

Zrozumienie natury Niebiańskiego Kowala wymaga porzucenia koncepcji deus otiosus. Choć próbowano utożsamić Swaroga z milczącym stwórcą, który usunął się w cień, oddając rządy innym, współczesna nauka stanowczo odrzuca tę wizję. Swaróg nie był biernym, odległym „bogiem bogów” z kroniki Helmolda, przebywającym na kosmicznej emeryturze.

Przeciwnie: jawi się jako potężny, pełen witalności heros kulturowy, kowal i prawodawca, który stanowczo wkroczył w dawne dzieje, by podarować Słowianom umiejętność rzemiosła.

Słowianie oddawali cześć jego namacalnym manifestacjom: wędrującej po niebie słonecznej tarczy (Dadźbogowi) oraz udomowionemu, świętemu ogniowi (Swarożycowi). Wynikało to nie z faktu, że ich niebiański ojciec był bóstwem niedostępnym czy obojętnym, lecz z tego, że to właśnie w życiodajnym świetle i domowym cieple najpełniej objawiał się jego rzemieślniczy, stwórczy żar.

Swaróg płynnie wtopił się w chrześcijański folklor. Na wschodzie jego cechy przejęli święci Kosma i Damian (Kuźma i Diemjan). Jako potężni kowale chwytali oni rozpalonymi kleszczami samego Żmija, zmuszając go do wyorania gigantycznych wałów obronnych. Z kolei uraniczne, świetliste oblicze strażnika ładu, który ogniem karze siły chaosu, stało się domeną Świętego Michała Archanioła.

W ludowej obrzędowości dziedzictwo Swaroga wciąż powracało w pełnym nabożeństwa poszanowaniu domowego ogniska. Płomień traktowano jak żywą, czującą istotę. Obowiązywało surowe tabu zakazujące plucia w ogień, wrzucania doń nieczystości czy dźgania go ostrymi przedmiotami. Nie chciano w ten sposób zranić uświęconego żywiołu, w którym lud upatrywał bezpieczeństwa i bezpośredniej łączności z wymiarem boskim.

Swaróg to o wiele więcej niż tylko relikt zamierzchłej przeszłości czy obiekt sporów etymologicznych. To potężny symbol stwórcy, mistrza rzemiosła i strażnika porządku. Jego obecność wciąż daje się odczuć w iskrach sypiących się spod kowalskiego młota, w kojącym cieple domowego pieca oraz w złotym blasku słońca, przypominając nam o tym, co w słowiańskiej kulturze wzniosłe, twórcze i nierozerwalnie złączone z kosmicznym ładem.

Swaróg w pigułce – najważniejsze fakty (FAQ)

Kto to jest Swaróg?

Swaróg to jedno z najważniejszych bóstw w mitologii Słowian, uosabiające niebiański płomień, twórca słońca oraz dawca ognia domowego. Pełnił funkcję boskiego kowala i herosa kulturowego, który według wierzeń podarował ludziom wiedzę o rzemiośle i ustanowił fundamentalne prawa społeczne.

Jakie są atrybuty Swaroga?

Głównymi atrybutami Swaroga są kowalskie kleszcze (które miały spaść z nieba), złota tarcza słoneczna oraz sam żywioł ognia. W symbolice współczesnej często łączy się go ze znakami solarnymi, takimi jak swarożyca czy kołowrót – symbol solarny w formie łamanych ramion (wariant swastyki).

Kto był słowiańskim bogiem niebios?

Za słowiańskiego boga niebios uznaje się właśnie Swaroga. W przeciwieństwie do Peruna, który władał sferą atmosferyczną (piorunami), Swaróg był panem ognia niebiańskiego oraz boskim kowalem. Niektórzy badacze widzą w nim postać deus otiosus – potężnego stwórcy, który po kreacji świata usunął się w cień. Częściej jednak jest on uznawany za trzeciego boga, po Perunie i Welesie.

Co to jest swarożyca?

Swarożyca (znana również jako kołowrót) to symbol solarny w formie łamanych ramion (wariant swastyki), który w neopogaństwie słowiańskim jest przypisywany Swarogowi. Warto jednak pamiętać, że nazwa „swarożyca” w źródłach historycznych odnosiła się pierwotnie do bóstwa (syna Swaroga), a nie do samego znaku graficznego.

Kim był słowiański bóg ognia i kowalstwa?

Słowiańskim bogiem ognia i kowalstwa był Swaróg. Jako boski rzemieślnik wykuł on tarczę słoneczną i umieścił ją na niebie. Był patronem rzemieślników i kowali, a jego kult był nierozerwalnie związany z szacunkiem do domowego ogniska, traktowanego jako ziemska manifestacja jego potęgi.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Merski R., Antosik G., Słowianie. Wiara i kult, Wydanie drugie, Wrocław 2021.
4. Jakubowski S., Bogowie Słowian, 1933.