KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Słońce, które daje życie

Życie dawnych Słowian toczyło się w ścisłym rytmie wyznaczanym przez pory roku i prace polowe. O ile potężny, władający burzami Perun zsyłał z nieba ożywczy deszcz, o tyle słońce było niezbędnym warunkiem, aby zasiane zboża mogły dojrzeć i wydać plon. Uosobieniem tej życiodajnej, świetlistej siły był Dadźbóg.

Jego wysoką pozycję w słowiańskich wierzeniach potwierdzają zapiski ze wczesnośredniowiecznych kronik. Jak podaje Powieść doroczna, gdy w 980 roku książę Włodzimierz ustanawiał w Kijowie oficjalny kult państwowy, posąg Dadźboga zajął jedno z najbardziej zaszczytnych miejsc. Dziejopis zanotował, że dumnie wznosił się on na wzgórzu poza grodem książęcym tuż obok wspaniałego drewnianego posągu Peruna, a także obok wyobrażeń Chorsa, Strzyboga, Siemargła i Mokoszy.

Co ciekawe, w niektórych odpisach kronik imiona Chorsa i Dadźboga zapisano łącznie, bez spójnika (jako „Chorsa Dażboha” lub „Chors-Dadźbóg”), co bywa interpretowane jako wskazówka, że mogło chodzić o jedno świetliste bóstwo o podwójnym imieniu.

W przeciwieństwie do mrocznych i odległych władców zaświatów, słońce było namacalną siłą, widoczną dla ludzi każdego dnia. Jego kult był silnie rozwinięty, a samego Dadźboga darzono wyjątkową czcią jako gwaranta obfitości i dawcę życia w przyrodzie.

Bóg, który daje – etymologia i domeny

Aby w pełni zrozumieć naturę Dadźboga, należy uważnie przyjrzeć się znaczeniu jego imienia, co zresztą proponuję przy analizie wszystkich bóstw słowiańskich.

Współczesnemu czytelnikowi człon „bóg” kojarzy się jednoznacznie z najwyższą istotą nadprzyrodzoną, jednak w czasach przedchrześcijańskich sprawa ta wyglądała inaczej. Prasłowiańskie słowo bogъ pierwotnie wcale nie oznaczało bytu osobowego, lecz bogactwo, pomyślność, dobry los i obfitość. Termin ten jest pokrewny irańskiemu słowu bhaga („dawca łask”, „bogactw”) oraz sanskryckiemu bhágas („darzący”, „pan”, „majątek”, „szczęście”).

„Bóg w językach słowiańskich pokrewne jest irańskiemu bhaga »dawca łask // bogactw« czy skr. (sanskryckiemu) bhágas »darzący, pan, majątek, szczęście«, przynależąc do tego samego rdzenia co »bogactwo«, »bogacz« itp., i które w formie *bhag- prawdopodobnie było jednym z pierwotnych epitetów bóstw indoeuropejskich. Słowiańskie terminy bogi (bogowie), bogini, boginki, bożyc (młody bóg // syn boży) świadczą o solidnym zakorzenieniu tego określenia w sferze uosobionego sacrum obu płci, tak w wersji wyższej, jak i w demonologii. Jednak bóg występuje zawsze w nazwach złożonych typu Dadź-bóg, Strzy-bóg, Czarno-bog czy imionach własnych: Boży-dar, Bogu-mił, Bog-dan, Bogu-sław, itp., nie ma więc raczej mowy o przedchrześcijańskiej Istocie Najwyższej o imieniu własnym Bóg”

– wyjaśnił prof. Andrzej Szyjewski.

Znając to tło, można rozszyfrować pełne znaczenie imienia słonecznego bóstwa. Jak napisał prof. Aleksander Gieysztor:

„Imię ma wyraźną nośność wierzeniową dzięki drugiemu rdzeniowi bog-, który – jak wiemy – oznacza i bóstwo, i bogactwo. Najpospoliciej zaś pierwszy rdzeń tłumaczy się z daž/dadź: to jakby tryb rozkazujący czasownika słowiańskiego dati – »dać«. A więc bóg rozdawca, ten, co ma dać bogactwo. Polski odpowiednik Dadźbóg przetrwał jako imię staropolskie aż do progu czasów nowożytnych”.

Podsumowując etymologię, Dadźboga możemy interpretować jako Dawcę Dóbr, Tego, Który Rozdaje Bogactwo, czy Boga Rozdawcę. W nazwie tej precyzyjnie zamykała się jego rola w słowiańskim panteonie: był on uosobieniem bóstwa hojności. To on stanowił źródło ziemskiego dostatku, obdarzając ludzi na całej ziemi swoimi złocistymi promieniami.

Domena i atrybuty Dadźboga

Jak wiele bóstw słowiańskich, Dadźbóg nie był ograniczony tylko do jednej dziedziny. Władał nad różnymi domenami, często przedstawiany jako przedłużenie woli Peruna i Swaroga.

• Bóg słońca i dawca życia – Dadźbóg przez Słowian (zwłaszcza wschodnich) był czczony jako bezpośrednie uosobienie słońca oraz siła dająca życie całej przyrodzie. Słowianie wyobrażali sobie jego słoneczną naturę jako wiecznie gorejący ogień, a także jako świetliste koło lub pierścień toczący się po nieboskłonie.
• Rozdawca bogactwa i pomyślności – Dadźbóg to dosłownie Dawca Dóbr lub Bóg Rozdawca, który gwarantował ludziom ziemski dostatek i codzienne przetrwanie.
• Uosobienie ognia niebiańskiego/słonecznego (Syn Swaroga) – w słowiańskim micie dynastycznym (znanym ze staroruskich przekładów bizantyńskich kronik) Dadźbóg występuje jako syn niebiańskiego kowala Swaroga. Z perspektywy indoeuropejskiego podziału trzech rodzajów ognia, Dadźbóg reprezentował ogień niebiański (słoneczny), będący aktywnym przedłużeniem woli jego ojca-stwórcy.
• Mityczny przodek i opiekun władzy – w słynnym staroruskim eposie Słowo o wyprawie Igora książęta ruscy, a przez to i sam lud, zostali nazwani „wnukami Dadźboga”. Dowodzi to, że bóg słońca był uważany za mitycznego praojca Słowian i głównego opiekuna władzy książęcej, zsyłającego na władców chwarenę, czyli świetlistą moc i majestat.

Dodam, że na tle mitologii porównawczej Dadźboga często porównuje się do takich bóstw jak grecki Helios czy rzymski Sol Invictus. Bóstwa te wyobrażano sobie niekiedy jako świetlistych woźniców, przemierzających niebo w rydwanie zaprzężonym w konie.

Czy jednak tak wyobrażano sobie również Dadźboga? Źródła historyczne milczą na ten temat. Wiemy, że biały rumak był przypisywany Świętowitowi (czyli hipostazie Peruna), czarny zaś Trzygławowi (czyli hipostazie Welesa). Jak wskazał prof. Szyjewski, samego Dadźboga zwykle wyobraża się jako „tarczę słoneczną (tarczę ze złota), zawsze otaczaną wielkim szacunkiem”.

Nie wyklucza to oczywiście możliwości, iż Dadźbóg również posiadał swój rydwan. Jednak rydwany na terenie Słowiańszczyzny właściwie nie występowały. Zdecydowanie bardziej prawdopodobne wydaje się zatem, że nasz słowiański bóg przemierzał niebiosa samodzielnie, dzierżąc w dłoniach olbrzymią, życiodajną tarczę.

Ognista rodzina i gwiezdni kompani – relacje Dadźboga

Zrozumienie natury Dadźboga wymaga spojrzenia na szerszy kontekst słowiańskiego panteonu. Słoneczny bóg obfitości nie funkcjonował w próżni, a jego kult był nierozerwalnie powiązany z innymi potęgami, z którymi współdzielił nieboskłon oraz sferę ognia.

Ojciec i syn – związek Dadźboga ze Swarogiem

W staroruskich tekstach relacja tych dwóch bóstw układa się w więź ojca z synem. Kluczowym dowodem w tej sprawie jest pochodząca z 1114 roku glossa do Powieści dorocznej, opierająca się na słowiańskim przekładzie bizantyńskiej kroniki Jana Malalasa. W tekście tym grecki bóg ognia i kowalstwa, Hefajstos (zapisany jako Feost), został przetłumaczony właśnie jako słowiański Swaróg, z kolei jego syn, grecki bóg słońca Helios, wprost jako Dadźbóg.

„Nie sposób stwierdzić, kto dokonał »przetłumaczenia« imion bogów Hefajstosa i Heliosa na słowiańskich Swaroga i Dadźboga, bułgarski tłumacz Malali czy ruski kopista Powieści. Nie wiadomo też, czy cała opowieść jest racjonalizacją jakiegoś mitu greckiego czy echem przekazu słowiańskiego. Pomijając opowieść o cudzołożnej żonie, pasującą jak ulał do samego Hefajstosa, mamy tu mit dynastyczny, boski kowal Swaróg-Hefajstos jest ojcem słonecznego Dadźboga, a taka idea nigdzie w mitologii greckiej nie występuje”

– podał prof. Szyjewski.

W tym dawnym mitologicznym ujęciu, odzwierciedlającym powiązanie prawodawstwa, niebiańskiego ognia i kowalstwa, Swaróg to najwyższy niebiański kowal-stwórca, a świetlisty Dadźbóg jest jego bezpośrednim, słonecznym dziedzicem.

Więcej o samym Swarogu przeczytasz w poniższym opracowaniu:

Słowiański bóg, który podarował nam słońce. Dlaczego nasi przodkowie bali się splunąć w ogień?

Dadźbóg a Swarożyc – bóstwo tożsame czy oddzielne?

Imię Swarożyca ma formę patronimiczną (z przyrostkiem -ic / -itj), co oznacza, że wywodzi się bezpośrednio od Swaroga i może oznaczać jego syna lub być zdrobnieniem („małym Swarogiem”). Swarożyc był czczonym na Rusi bogiem ognia, a także niezwykle ważnym bogiem o cechach militarnych i wróżebnych u Słowian zachodnich, gdzie jego główna świątynia znajdowała się w Radogoszczy (Retrze).

Trudno ustalić, czy Swarożyc i Dadźbóg to jedno i to samo bóstwo. Prof. Stanisław Urbańczyk uważał te bóstwa za tożsame, łącząc je w jeden, wielki kompleks symboliczny wraz z Perunem i Swarogiem jako niebo – piorun – słońce – ogień i przekonując, że Dadźbóg to po prostu Swarożyc.

Taką interpretację wskazywał również prof. Gieysztor, acz przedstawił także inny możliwy scenariusz. Swarożyc i Dadźbóg mieliby pełnić podobne, chociaż oddzielne funkcje. Podczas gdy Swaróg uosabia ogromne niebo, a Dadźbóg to widoczne na nim, wielkie Słońce, Swarożyc miałby reprezentować "mały ogień" domowy i ofiarny (ziemski), od którego zależy codzienna, ludzka pomyślność.

Słowianie przypuszczalnie podzielili ogień na trzy rodzaje, a mianowicie:

• Ogień atmosferyczny – piorun przynależny Perunowi.
• Ogień niebiański – przynależny Swarogowi lub Dadźbogowi.
• Ogień ziemski – przynależny Swarożycowi lub Dadźbogowi (lub Dadźbogowi, jeśli uznamy ich za tożsame bóstwa).

Warto tutaj jednak dodać, iż Swaróg często traktowany był jako bóstwo nieco „wycofane” (tzw. deus otiosus, czyli bóstwo spoczywające, bezczynne), które po nadaniu ludziom pierwszych praw zostawiło sprawy ziemskie w rękach swoich synów-hipostaz.

Tym samym ogień-słońce byłby aspektem jego siły w postaci Dadźboga, a ogień ziemski w postaci Swarożyca.

Motyw oblicz bóstw (czyli tzw. hipostaz) był powszechnie obecny w mitologii Słowian. Może więc stwórca-Swaróg objawiał się właśnie poprzez Dadźboga i Swarożyca?

Dadźbóg i Chors – słoneczny i lunarny duet?

Kwestia powiązań między Dadźbogiem a Chorsem należy do intrygujących zagadnień mitologii wschodniosłowiańskiej. W ustanowionym przez księcia Włodzimierza w Kijowie (w 980 r.) państwowym panteonie ich posągi stały tuż obok siebie. Ponieważ w niektórych odpisach kronik z biegiem lat zgubiono spójnik „i” (co dało zapis Chorsa Dadźboga), część badaczy wysnuła hipotezę, że to w istocie to samo bóstwo o podwójnym imieniu.

Zgodnie z tym tokiem myślenia Chors miałby być zapożyczonym, irańskim określeniem słońca (Xuršid), a Dadźbóg jego słowiańskim odpowiednikiem.

Tezę o tożsamości obu bogów podważa jednak analiza eposu Słowo o wyprawie Igora. W poemacie tym książę-czarownik Wszesław, pod postacią wilka, przemieszcza się nocą z Kijowa na Krym i zanim zapieją poranne koguty „przebiega drogę wielkiemu Chorsowi”. Ponieważ wilkołactwo i nocne wędrówki nierozerwalnie łączą się z księżycem, Chors nie jest słońcem, lecz właśnie słowiańskim bogiem księżyca.

W tym ujęciu Dadźbóg i Chors nie są jednym bóstwem, lecz tworzą fundamentalną dla kosmosu, dopełniającą się parę zjawisk astralnych: Słońca i Księżyca.

Wnuki Dadźboga – boskie pochodzenie Słowian