KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

Strona www stworzona w kreatorze WebWave.

Mitologia Słowian pełna jest potworów ukrywających się w gęstych lasach, na dnie jezior czy w opuszczonych chatach. Jednak jeden z najbardziej przerażających i powszechnych demonów nie czaił się w mroku nocy, lecz gnieździł się bezpośrednio na ludzkiej głowie.

Kołtun, znany również jako gościec, gwoździec czy wieszczyca, to zjawisko, które przez wieki traktowano jako coś znacznie ważniejszego niż tylko splot włosów. Nasi słowiańscy przodkowie postrzegali ten zbity kłąb włosów zupełnie inaczej. Była to dla nich żywa, autonomiczna istota nadprzyrodzona, demoniczna siła, która traktowała człowieka jak swojego bezradnego nosiciela.

Niewidzialny gość i matka wszelkich chorób

Dla dawnych Słowian kołtun nie był po prostu splecionymi włosami czy chorobą skóry. Uosabiał on zło, które weszło w człowieka. Wierzono powszechnie, że gościec jest „matką wszelkich chorób” i przebywa w ciele każdej osoby od momentu jej narodzin jako niewidzialny gość. Czy może raczej: pasożyt.

Demon ten spał w uśpieniu, a ujawniał się i atakował dopiero wtedy, gdy człowiek złamał jakieś ludowe tabu, zachował się nieodpowiednio lub padł ofiarą czarnej magii.

Co niezwykle istotne, etymologia nazwy tego zjawiska nie jest przypadkowa. Słowo „kołtun” wiąże się bezpośrednio z terminami kołdun oraz kołdunia. U Słowian Wschodnich terminy te oznaczały czarownika, wiedźmę lub zaklinacza. To potęgowało wiarę w to, że mamy do czynienia z potężną, rozumną siłą.

Demon cierpienia – formy i objawy kołtuna

Demonologia słowiańska zawiera wiele biesów, które przybierały wiele postaci. Kołtun również nie miał jednej, stałej formy. Zachowywał się jak chorobowy kameleon, przybierając postać niemal każdej znanej dolegliwości. Najbardziej widocznym objawem był oczywiście potężny, zbity kłąb brudnych, posklejanych łojem i wydzieliną włosów, który z czasem twardniał i formował się w nierozerwalną masę.

Słowianie dzielili kołtuny na rodzaje:

• Podział na płeć – wierzono w istnienie kołtunów męskich (samców), które przybierały formę grubych i skłębionych loków, oraz żeńskich (samic), które formowały się w jednolitą, zbitą masę przypominającą twardą skorupę lub wręcz czapkę na czaszce.

• Wędrówka po ciele – rozróżniano kołtuny zewnętrzne (widoczne na głowie) i znacznie groźniejsze gośćce wewnętrzne. Jeśli demon nie mógł znaleźć sobie miejsca na zewnątrz organizmu, wchodził głęboko w tkanki. Potrafił wędrować do oczu, piersi lub nóg, powodując w tych miejscach potworne rany i ropne wysięki.
   

Obecność tego pasożyta przypisywano absolutnie każdemu nagłemu pogorszeniu zdrowia. Gościec miał odpowiadać za migreny, bóle krzyża, okrutne łamanie w kościach. W skrajnych przypadkach oskarżano go o wywoływanie nagłej ślepoty, głuchoty, ciężkiej padaczki czy nawet całkowitego obłędu.

Pakt z demonem

Relacja człowieka z kołtunem była toksyczną symbiozą, opartą na lęku. Podstawową strategią przetrwania z demonem było „dogadzanie” mu. Wierzono, że kołtun to drapieżna bestia, której po prostu trzeba dać to, czego pragnie, aby nie wyrządziła jeszcze większych szkód w organizmie. Należało cierpliwie pozwolić mu dojrzeć na głowie, aż pewnego dnia zadowolony sam odpadnie.

Panował powszechny strach przed fizycznym obcinaniem kołtuna. Włosy w dawnych wierzeniach miały potężną, niemal sakralną moc. O ile kontrolowane, rytualne postrzyżyny były dla młodych chłopców wejściem w dorosłość i bezpiecznym odcięciem od opieki matki, o tyle chwycenie za nożyce w przypadku gośćca było tematem tabu wśród naszych przodków.

Wierzono twardo, że przedwczesne, brutalne usunięcie kołtuna sprawi, iż wściekły demon nie zniknie, lecz wpędzi materię do środka ciała. Taki błąd w sztuce miał kończyć się paraliżem, chorobą psychiczną lub w skrajnych przypadkach: bolesną śmiercią.

Hodowla i czarna magia

Niekiedy lęk przed nieznanym przybierał tak kuriozalne formy, że kołtun... zapuszczano całkowicie celowo.

Traktowano go wtedy jako potężny, biologiczny amulet ochronny przed atakami diabła i gorszymi chorobami. Zło w ludowych wierzeniach potrafiło przybierać najróżniejsze formy, a zdesperowani ludzie woleli żyć z fizycznym pasożytem na głowie, niż ryzykować, że do ich domu zawita inna tragedia. Z podobną ostrożnością, polegającą na obłaskawianiu zła, traktowano poronione i nieochrzczone dzieci. Mógł się z nich narodzić zarówno mściwy demon, jak i dobrotliwy opiekun domu, znany jako poroniec.

Celowa hodowla wymagała odpowiednich zabiegów: włosy skrapiano winem, smarowano gęstymi, lepkimi substancjami lub specjalnym wywarem z mchu, a o czesaniu zapominano na wiele długich tygodni.

Z drugiej strony wierzono, że kołtun nie musiał być naturalnym gościem. Mógł zostać komuś złośliwie zadany. Wiedźmy i czarownice potrafiły rzucić na kogoś tę klątwę poprzez rytualne nasiewanie tzw. psich kudłów w nogę niczego nieświadomej ofiary, co uruchamiało rozwój demona.

Rytualne usuwanie i upadek legendy

Zdejmowaniem dojrzałego, spokojnego kołtuna nie mógł zająć się zwykły cyrulik. Zastrzeżone to było dla wiejskich znachorów, których nazywano „gościarzami”.

Był to powolny, niezwykle ostrożny proces rytualny. Do oddzielania zrogowaciałej masy od skóry głowy używano wody z barwinkiem. Po udanym, bezpiecznym obcięciu, demoniczne sploty należało wynieść i zakopać w odosobnionym, suchym miejscu, najczęściej głęboko pod starym dębem lub w wielkim mrowisku. Razem z włosami zakopywano chleb i sól, które pełniły funkcję odprawy dla demona, by ten nie miał powodu wracać do swojego nosiciela.

Kres temu horrorowi położyła nie magia, lecz medycyna. Z punktu widzenia nauki, proces powstawania kołtuna był ułatwiony przez powszechne, całoroczne noszenie czapek (nawet w upalne lata) oraz smarowanie włosów tłuszczem zwierzęcym, co w połączeniu z wszawicą i brakiem wody tworzyło idealne środowisko dla stanów zapalnych skóry.

Mit obalił ostatecznie w XIX wieku polski lekarz i wizjoner, Józef Dietl. Powołana przez niego specjalna komisja naukowo udowodniła, że stan splątanych włosów nie ma żadnego mistycznego związku z ogólnym stanem zdrowia narządów wewnętrznych pacjenta. Dietl dowiódł, że jedynym, najskuteczniejszym lekarstwem na słowiańskiego demona są ostre nożyce połączone z bezlitosną edukacją higieniczną.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Czachorowski S., Dziady i Halloween czyli kołtun, kołdun, kałdun i kałdunia – co mają ze sobą wspólnego i z wiedźmami?
2. Fundacja Panteon Narodowy, Józef Dietl (1804 - 1878).
3. Marczewska M., Człowiek i choroba: walka utrwalona w słowie, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, 2018.