KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Czy zaświaty są odbiciem naszego świata, czy też nasz świat odbiciem zaświatów? W mitologii Słowian rzeczywistość codzienna jak i nadprzyrodzona były ze sobą ściśle powiązane. Zależność ta jednak nie była prosta i oczywista. Obowiązywała bowiem zasada magicznej inwersji.

To, co dla nas było bezużyteczne, dla demonów mogło być wielkim skarbem. I na odwrót. To czym pogardzały biesy, dla przeciętnego Słowianina mogło być niesamowitym bogactwem i błogosławieństwem.

Świat „na opak” – słowiańskie prawo inwersji

W słowiańskim obrazie zaświatów rządziło prawo, które możemy nazwać magiczną inwersją. Według wierzeń naszych przodków, rzeczywistość nadprzyrodzona była swoistym lustrzanym odbiciem naszego świata, w którym wartości były całkowicie odwrócone. To, co dla człowieka było bezwartościowym odpadem, śmieciem czy zwiędłym liściem, w zaświatach miało ogromną wartość. I odwrotnie.

Ten mechanizm „odwrócenia” był fundamentem kontaktów z demonami, takimi jak wodniki, utopce czy podziemni skarbnicy. Istoty te dysponowały przebogatymi zasobami, jednak obdarowywały nimi ludzi właśnie przez pryzmat tego magicznego lustra.

Klasycznym przykładem jest popularny w folklorze motyw akuszerki, która została zabrana przez wodnika do jego podwodnego domostwa, aby pomogła jego żonie przy porodzie. W dowód wdzięczności demon wręczył jej garść śmieci. Rozczarowana kobieta wyrzuciła je tuż po wyjściu z wody, jednak resztki, które przypadkiem zostały w jej ubraniu, po powrocie do domu zmieniły się w szczere złoto.

Fajka z korzenia brzozy, czyli pułapka demonów

Zasada inwersji działała również w drugą stronę, a spotkanie z istotami z tamtego świata rzadko kończyło się dla człowieka zyskiem. Jeśli demon ofiarował coś, co w jego świecie wyglądało na drogocenne, po przeniesieniu do naszej rzeczywistości natychmiast traciło swój blask.

Świetnym przykładem tego jest jedna ze śląskich legend. Górnik spotkał utopca palącego piękną fajkę i namówił go na wymianę. Zadowolony ze zdobyczy mężczyzna po powrocie do domu odkrył, że wspaniały przedmiot zzaświatów jest jedynie spróchniałym korzeniem brzozy.

Warto przy tym pamiętać o żelaznej zasadzie słowiańskiej magii: tajemnicy. Powodzenie i bogactwo pochodzące od istot nadprzyrodzonych wymagały absolutnej dyskrecji. Wyjawienie źródła majątku wiązało się z natychmiastową utratą daru.

Wielki Czwartek – czas oczyszczenia i komunikacji ze zmarłymi

Śmieci i odpadki nie służyły jedynie do magicznych sztuczek demonów. Miały one bardzo praktyczne zastosowanie w kalendarzu obrzędowym Słowian, szczególnie w czasie komunikacji z duszami zmarłych przodków. A Słowianie z przodkami rozmawiali regularnie.

Pod koniec marca, w dzień dzisiaj utożsamiany z Wielkim Czwartkiem, czyli w okresie, gdy wierzono w powrót dusz z zaświatów na ziemię, gospodarze rozpalali przy wrotach domostw, na rozstajnych drogach, a niekiedy nawet na cmentarzach specjalne ogniska. Materiałem na te ogniska były właśnie śmieci, słoma lub drobne szczapy drewna, nazywane w dawnej Polsce „grumadkami” lub „gromadkami”.

Ogień ten nie był przeznaczony do ogrzania domowników. Miał on służyć „grzaniu nóżek” przychodzącym z zaświatów zmarłym, którzy wędrowali do swoich dawnych domostw. Rozpalając ogień, ludzie wypowiadali specjalne formuły, tworząc pomost między światem żywych a umarłych.

Dlaczego Kościół bał się słowiańskich obrzędów?

Takie praktyki budziły wrogość Kościoła, który widział w nich niebezpieczną herezję. XV-wieczne Kazania trzemeszeńskie Michała z Janowca ostro piętnowały palenie gromadek jako zabobon. Duchowni argumentowali, że dusze, które raz trafiły do swojego ostatecznego miejsca przeznaczenia (czy to nieba, czy piekła) nie mają potrzeby wracania na ziemię, by ogrzewać się przy śmieciowych ogniskach.

Mimo tego, pamięć o magicznym znaczeniu odpadów trwała przez wieki. Śmieci i słoma, w swym codziennym wydaniu bezużyteczne, w rękach Słowian stawały się łącznikami z sacrum. Były drogowskazami dla dusz przodków i magicznym paliwem, które pozwalało na chwilę przełamać barierę między życiem a śmiercią.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
2. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.