Szepty, węgielki i złe oko – słowiańska magia uzdrawiania na Podlasiu

Na urokliwym, pełnym tajemnic Podlasiu słowiańska medycyna ludowa przez stulecia opierała się na niezłomnej wierze w żywą moc słowa, intencji oraz tradycyjnych rytuałów. Gdy nowoczesna medycyna była jeszcze niedostępna, miejscowe szeptuchy stanowiły podporę wiejskiej społeczności w walce z chorobami, lękiem i zarazą.

Kluczem do zrozumienia słowiańskiej magii leczniczej była koncepcja, że choroba nie jest jedynie przypadłością ciała. Było zaburzeniem duchowej równowagi wywołanym „złym spojrzeniem”, przestrachem lub niewidzialnym urokiem. Słowo mówione szeptem, w połączeniu z prostymi przedmiotami domowymi, takimi jak węgielki drzewne, woda czy święcone zioła, miało moc przywracania ładu w człowieku.

Złe oko i urok – jak Słowianie rozumieli źródło chorób

W podlaskiej tradycji wierzono, że człowiek (a zwłaszcza małe dziecko, brzemienna kobieta lub młode zwierzę) mógł zostać łatwo „urzeczony”. Obecnie słowo urok ma silnie negatywne konotacje, ale w dawnej mitologii Słowian wcale nie musiał wynikać ze złej woli. Wystarczyło głębokie, zdziwione lub zbyt intensywne spojrzenie osoby o tzw. niedobrych oczach.

Objawami uroku lub przestrachu były nagły płacz niemowlęcia, gorączka, osłabienie oraz brak apetytu. Aby zabezpieczyć się przed urokami, stosowano proste zabiegi ochronne:

• Czerwone wstążeczki i kokardki – zawiązywano je przy kołyskach noworodków, na rękach dzieci lub przy szyjach źrebiąt i cieląt, by skupiały na sobie pierwsze spojrzenie obcych.
• Ubranie na lewą stronę – zdejmowano koszulkę dziecka i nakładano ją ponownie lewą stroną na wierzch, co miało odwracać działanie nieczystych mocy.
• Swoiste tabu – unikano pokazywania obcym nowo urodzonych prosiąt czy cieląt, a matkom zakazywano wychodzenia z dzieckiem o zmierzchu.

Zrzucanie węgielków i przelanie wody jako sposób na oczyszczenie

Najpopularniejszym zabiegiem diagnostyczno-leczniczym na Podlasiu było zrzucanie węgielków do wody. Gdy dziecko ciągle płakało, a chory odczuwał słabość, szeptucha lub najstarsza kobieta w domu sięgała do pieca po rozżarzone węgielki drzewne.

Rytuał odczyniania uroku przebiegał w ustalonym porządku:

1. Do szklanki lub miski z czystą wodą wrzucano trzykrotnie po trzy rozżarzone węgielki, wypowiadając przy tym prośbę o oczyszczenie.
2. Jeśli węgielki opadały na dno, potwierdzało to obecność silnego uroku. Jeśli pływały na powierzchni, przyczyna słabości leżała gdzie indziej.
3. Taką uświęconą węgielkami wodą obmywano twarz, dłonie i stopy chorego, a resztę wylewano na zawiasy drzwi, pod płot lub w ogień, wyrzucając chorobę poza przestrzeń domową.

Równie ważną rolę odgrywało okadzanie dymem. Używano do tego ziół święconych podczas Matki Boskiej Zielnej lub Nocy Świętojańskiej, takich jak bylica, piołun, dziurawiec. Dymem okrążano chorego trzykrotnie, zgodnie z ruchem słońca, co miało spalić i wypędzić nękający go lęk.

Zamawiania i moc szeptu – sakralny język szeptuch

Trzonem podlaskiej magii leczniczej były zamawiania (nazywane też zagoworami lub szeptami). Szeptunki nie krzyczały ani nie wypowiadały zaklęć głośno. Modlitwy i formuły mruczano bardzo szybko pod nosem, bezpośrednio nad głową chorego, naczyniem z wodą lub chorym miejscem.

W strukturze zamawiania słowo traktowano jak fizyczne narzędzie wywierające wpływ na rzeczywistość:

• Synkretyzm wierzeń – w zamawianiach dawne, słowiańskie motywy (przywoływanie Zorzy, Matki Ziemii czy „Caricy Wodicy”) spplotły się z chrześcijańskim orędownictwem Matki Boskiej, świętego Jerzego, świętego Mikołaja czy świętej Anny. Pisałem o tym m.in. w tekście o Mokoszy TUTAJ.
• Przenoszenie choroby – formuły nakazywały chorobie (np. kołtunowi, lękowi czy skręceniu) opuścić ciało człowieka i udać się na niedostępne uroczyska, pod głazy, na suche lasy lub w głąb rzek, gdzie nie ma ludzi ani bydła.
• Symboliczny gest – szeptom towarzyszyło żegnanie rany, dmuchanie, chuchanie oraz delikatne dotykanie chorego miejsca lnianym pasmem lub drewnianym krzyżykiem.

Mądrość podlaskiej medycyny ludowej

Dawna wieś podlaska żyła w rytmie natury, a znajomość ziół łączyła się w niej z głębokim szacunkiem dla niewidzialnego świata. Napary z piołunu stosowano na boleści żołądka, lipę i malinnik na przeziębienia, a woda z rozgotowanego mrowiska służyła do wygrzewania bolących stawów.

Wiara w moc zamawiania, zrzucanie węgielków oraz zdejmowanie uroków nie była dla naszych przodków zabobonem. Był to przemyślany system przywracania ładu duchowego i fizycznego. Szeptucha pełniła funkcję wiejskiego powiernika i uzdrowiciela, darząc potrzebujących otuchą, spokojem oraz poczuciem bezpieczeństwa.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
2. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.
3. Falińska B., Dialog Pokoleń. Podlasie, Warszawa 2019.
4. Wojciech Mroczka, Jolanta Dragan, Elżbieta Czachor, Janina Olszowy, Górniacy. Dla tradycji swojej wsi, Miejski Dom Kultury w Kolbuszowej 2017.