KUP TERAZ
Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.
Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.
Słowianie nie spędzali przesilenia zimowego w cichej, nieruchomej zadumie. W najciemniejszym punkcie roku, gdy ziemię skuwał lodowaty mróz, a pod oknami świszczał wicher, do wiejskich chat wdzierał się nagle zgiełk, ogłuszający śpiew i łomot kopyt. Słowiańskie rytuały magiczne powoływały wówczas do życia zwierzęce maszkary: kosmate, rogate i nieokiełznane istoty, które niosły w sobie pierwotną siłę życia.
Mitologia Słowian łączyła te grudniowe pochody z kultem płodności oraz chtoniczną sferą boga Welesa. Pomiędzy domostwami krążyli kolędnicy przebrani za bestie, wśród których od wieków prym wiodły trzy potężne figury: kłapiący paszczą Turoń, skacząca bezwstydnie Koza oraz potężny Niedźwiedź. Ich wizyta nie była zwykłą wiejską zabawą, lecz odgrywanym od pokoleń misterium śmierci i zmartwychwstania, mającym obudzić uśpione pod śniegiem siły wegetacyjne Ziemi.
Demon zimowego mroku i najdłuższej nocy. Kim był karaczun?
Wilcze Dni Słowian. Czas, gdy zawierano pakt z wrogiem
Słowiański mit o nurkowaniu. Jak Perun i Weles stworzyli świat
W zimowym teatrze Słowian każda z postaci ucieleśniała inną sferę dawnych mitów agrarnych. Zamiast anonimowego tłumu, przed gospodarzami stawały trzy wyraziste potęgi, z których każda posługiwała się innym językiem symboli.
Czarna, kudłata poczwara nakryta płachtą lub derką, z długimi rogami osadzonymi na drewnianym łbie. Najbardziej charakterystycznym elementem była ruchoma, dolna szczęka obita skórą zająca lub konia. Pociągana za sznurek przez ukrytego pod przebraniem parobka, kłapała z suchym, przeraźliwym trzaskiem. Tym samym wyznaczała pieśni, strasząc zgromadzone w izbie dziewczęta i domagając się poczęstunku.
Wcielenie nieokiełznanej, żywiołowej jurności i mlecznej obfitości. Maszkara kozy nieustannie podskakiwała, wierzgała nogami, biegała po ławach i zaczepiała domowników rogami. Jej obecność rozbijała powagę zimowego wieczoru, wprowadzając do dusznej izby zapładniający chaos, niezbędny do przełamania martwoty uśpionej przyrody.
Prowadzony na grubym powrozie przez przewodnika, reprezentował najdziksze ostępy puszczy. Jako potężne zwierzę zapadające na zimę w sen przypominający śmierć i budzące się wraz z pierwszymi powiewami przedwiośnia, niedźwiedź uchodził w wierzeniach naszych przodków za naturalnego pośrednika między zimową martwotą a wiosennym odrodzeniem.
Święte zwierzę naszych przodków. Dlaczego bano się wymawiać jego imię?

W izbie cichła muzyka i zapadała trwożna cisza. Bestia leżała nieruchoma, martwa, uosabiając ziemię całkowicie skrępowaną lodem i mrozem karaczuna.
Wtedy rozpoczynała się rozpaczliwa walka towarzyszących bestii dziadów i pasterzy o przywrócenie jej do świata żywych. Kolędnicy chwytali leżącego turonia za ogon i rogi, energicznie nim potrząsali, dymili mu pod nozdrza hubką, a wreszcie dmuchali pod ogon lub w uszy, co stanowiło gest tchnięcia w martwe ciało nowego ducha.
Gdy to nie pomagało, sięgano po ostateczny środek ratunku: do drewnianej paszczy wsuwano garście siana, kawałki kołacza oraz wlewano hojną miarkę wódki.
Zabiegi te przynosiły wreszcie pożądany skutek. Zwierzę zaczynało drżeć, parskać, kłapać szczęką, po czym z dzikim rykiem zrywało się na równe nogi, wracając do szaleńczego tańca. Moment tego zmartwychwstania wywoływał wybuch nieskrywanej euforii wśród domowników. W magii sympatycznej był to niepodważalny znak, że lodowate okowy zimy pękły, śmierć została pokonana, a uśpiona pod śniegiem ziemia na powrót wyda bujne plony.
Człowiek nakładający strój maszkary musiał całkowicie zatrzeć swoją ludzką tożsamość. Najważniejszym elementem przebrania był kożuch wywrócony na nice: tak, by baranie lub wilcze runo znajdowało się na wierzchu. W słowiańskim myśleniu mitycznym włochatość niosła ze sobą trzy fundamentalne znaczenia:
Obecność kolędników w chałupie nie miała charakteru spokojnego widowiska teatralnego, lecz opierała się na kontakcie fizycznym. Bodzenie rogami przez Turonia czy Kozę, bicie ogonem po nogach oraz szczypanie domowników uchodziło za zbawienny dotyk, który młodym pannom wróżył rychłe zamążpójście, a gospodarzom krzepkie zdrowie. Niezbędnym elementem było także hojne obsypywanie izby i mieszkańców ziarnem owsa, co miało sprowadzić obfitość do pustoszejących zimą spichlerzy.
Za wniesienie do domostwa tego życiodajnego chaosu gospodarze musieli złożyć obrzędowy okup. Kolędnicy otrzymywali od gospodyni pęta kiełbasy, połcie słoniny, świąteczne pieczywo oraz drobne monety. Odprawienie maszkary z pustymi rękami uchodziło za ciężkie wykroczenie przeciwko odwiecznemu porządkowi, grożące zemstą zaświatów: pomorem bydła, gradobiciem lub nieurodzajem w nadchodzącym roku.
Zwierzęcy kolędnicy okazali się jednym z najbardziej odpornych na upływ czasu elementów przedchrześcijańskiej tradycji. Choć średniowieczni kaznodzieje głośno potępiali „chodzenie z kobyłą, wilkiem czy turoniem” jako bezbożne i pogańskie gusła, lud wiejski nigdy nie zrezygnował z corocznego zapraszania kosmatych gości za próg.
Z czasem ten rytuał płodnościowy stopił się z tradycją chrześcijańskiego Bożego Narodzenia i karnawału, przyjmując do korowodu postaci pasterzy, Trzech Króli, Heroda czy aniołów. Pod tą biblijną powłoką aż do XX wieku przetrwał jednak nienaruszony rdzeń słowiańskiego mitu: wiara, że życie rodzi się ze śmierci, a zamarznięta ziemia potrzebuje rytualnego wstrząsu, by na nowo powrócić do życia.
Dla dociekliwych (źródła):