Słowiański mit o nurkowaniu. Jak Perun i Weles stworzyli świat

W podaniach ludowych przetrwał pradawny mit kosmogoniczny, w którym stwórcami świata są Bóg i Diabeł. Jednak pod tymi schrystianizowanymi postaciami kryją się dwaj wielcy bogowie słowiańskiego panteonu: niebiański gromowładca Perun oraz chtoniczny pan wód i zaświatów Weles.

Kosmogonia Słowian nie znała biblijnego pojęcia kreacji z niczego. Nasi przodkowie wierzyli, że u zarania czasów stały ląd musiał zostać wydobyty z mrocznych głębin praoceanu przez Welesa, a następnie pobłogosławiony i rozszerzony przez Peruna.

Władczyni letnich pól w mitologii Słowian. Przed południcą drżeli nawet najodważniejsi

Piękna panna, która przynosiła zarazę. Morowa Dziewica budziła strach na całej Słowiańszczyźnie

Przynosiła burzy i zaćmienia. Nasi przodkowie zwali ją chała

Perun i Weles na praoceanie

Zanim powstał świat, istniało wyłącznie puste niebo i rozciągające się pod nim bezmierne morze. Po wodach tych w dębowej łodzi pływał samotnie Perun. Dzisiaj znamy go jako pana sfery niebiańskiej, uranicznej, władcę żywiołu ognia oraz błyskawicy.

Pewnego dnia Gromowładny spojrzał w taflę oceaniczną na swoje oblicze. Po czasie zauważył jednak, iż oblicze to nieco różni się od niego. Wyciągnął do niego dłoń, a z wodnej toni wynurzyła się dłoń. Perun pochwycił ją i wyciągnął na pokład łodzi Welesa, Pana Podziemi i władcę strefy chtonicznej.

Mitologia Słowian podkreślała wyraźny podział kompetencji między oboma stwórcami:

• Perun w łodzi – władca nieba mogący przebywać jedynie na styku powietrza i wody, pozbawiony zdolności zanurzenia się w otchłań.
• Weles z piany – pan morskiej toni, który jako jedyny miał moc swobodnego schodzenia na samo dno Praoceanu.
• Wspólna potrzeba lądu – zgoda obu bogów, którzy uznali, że nie mogą wiecznie dryfować po bezkresnych falach.

Perun przyjął Welesa do swojej łodzi. Początkowo dwójka bogów darzyła się wielką sympatią. I tak wspólnie uradzili, aby stworzyć stały ląd, na którym oboje będą mogli ustać.

Więcej o dwójce pierwszych bogów przeczytasz tutaj:

Pasterz dusz na zielonych łąkach. Dlaczego słowiańskiego Welesa zamieniono w diabła?

Perun Gromowładny. Dlaczego słowiański bóg o wielu obliczach musiał stworzyć świat z diabłem?

Mit o nurkowaniu w mitologii Słowian

Jedynym dostępnym materiałem do stworzenia stałego lądu był piach spoczywający na dnie praoceanu. Perun powiedział więc Welesowi, aby zanurkował w głębinę i przyniósł garść piasku. Robiąc to, miał on powiedzieć, że chwyta piach w imię Peruna.

Jednak gdy Weles dotarł na dno, powiedział wówczas, że chwyta ziemię we własne imię. Gdy wynurzył się, piach całkowicie zniknął z jego dłoni i opadł ponownie na dno. Tak samo zakończyła się druga próba. Perun zapyta, czy chwytał piach w jego imię, na co Weles skłamał, że tak.

Dopiero za trzecim razem Władca Podziemi chwycił ziemię w imię Peruna. Schował jednak odrobinę piachu w ustach.  Gdy Weles wypłynął na powierzchnię, Perun odebrał piasek, pobłogosławił go i rzucił na morskie fale. Z małej drobinki błyskawicznie wyrosła wyspa, na której obaj bogowie mogli wreszcie spocząć.

Ziemia rosnąca w ustach Welesa – słowiańskie mity o powstaniu gór i bagien

Słowiańskie mity tłumaczyły obecność skalistych turni i zdradliwych moczarów podstępem Welesa. Chcąc stworzyć własny świat na boku, bóg podziemi ukrył podczas nurkowania część mułu w ustach.

Kiedy rzucona na wodę ziemia zaczęła pod wpływem Peruna pęcznieć, piasek w ustach Welesa również począł gwałtownie rosnąć. Rozsadzany bólem Weles zaczął się dławić i rzucać po falach. Perun uderzył go w tył, zmuszając do wyplucia ukrytej ziemi.

Z tego aktu wyplucia ukształtowały się specyficzne elementy krajobrazu:

• Równiny i żyzne pola – dzieło czystego błogosławieństwa Peruna, tworzące bezpieczną przestrzeń pod uprawę zbóż.
• Góry i strome skały – pozostałość po zbitej ziemi wyplutej przez duszącego się Welesa.
• Bagna i trzęsawiska – podmokłe nieużytki zrodzone z mułu zmieszanego ze śliną Władcy Nawii.

W ten sposób nasi przodkowie objaśniali dwoistą naturę przyrody.

Wyznaczanie stron świata i podstęp Welesa – kosmogonia Słowian

Po trudach kreacji bogowie ułożyli się do snu na świeżo powstałym skrawku lądu: Perun po stronie wschodniej, a Weles po zachodniej. Wówczas Weles postanowił podstępnie zepchnąć śpiącego towarzysza do wody, aby samemu objąć władzę nad światem.

Zaczął toczyć ciało Peruna ku wschodowi, lecz ku jego zdumieniu ziemia przyrastała przed spychany bogiem. Zawrócił więc i jął pchać go na zachód, a następnie na południe i północ. Za każdym razem brzeg oddalał się coraz bardziej w morską toń.

Słowiańska mitologia widziała w tym podstępie moment wyznaczenia kierunków przestrzeni. Tocząc Peruna w cztery strony świata, Weles mimowolnie rozciągnął Ziemię od jednego punktu w nieskończoność i wyznaczył strony kosmosu.

Finał stworzenia i podział władzy – Perun i Weles w ładzie kosmicznym

Gdy podstęp się wydał, a Ziemia rozrosła się na bezkresne obszary, Perun obudził się i stoczył walkę z Welesem. W jej wyniku Weles został strącony do podziemi, podczas gdy Perun objął we władanie niebiosa. Rozwścieczony Pan Podziemi próbował ruszyć w pogoń za Gromowładnym, jednak ten ciskał błyskawice, strącając przeciwnika na samo dno świata.

Mitologia Słowian utrwaliła w tym akcie podział wszechświata na dwie dopełniające się domeny:

• Gromowładny Perun – władca niebios, światła i świętego ognia, sprawujący pieczę nad życiem i ładem.
• Podziemny Weles – pan wód, krainy zmarłych Nawi oraz bogactw ukrytych w głębinach ziemi.
• Świat ludzi – przestrzeń mediacyjna rozpięta między niebem a podziemiem, w której ścierają się siły obu bogów.

Co istotne: Słowianie nie wierzyli w dualistyczną naturę świata na zasadzie dobro-zło, jak to ma miejsce w chrześcijaństwie. Weles wcale nie był „zły”, tak samo jak Perun nie był „czystym dobrem”. Były to dwie siły, dwa żywioły (ogień-woda), które musiały się sobie przeciwstawić, aby powstał świat.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Miszczak W., Pierwotna religia Słowian jako religia henoteistyczna, 2025.