Fałszywy demon Simargł. Jak słowiańska bestia została powołana do życia?

W X-wiecznym Kijowie książę Włodzimierz wzniósł panteon słowiańskich bóstw, wśród których kronikarze wymienili tajemniczego Simargła. Przez całe stulecia badacze próbowali dociec, kim był ten mroczny stwór i skąd wziął się w rodzimej tradycji.

Dopiero wnikliwa analiza filologiczna ujawniła zdumiewającą prawdę. Wiele wskazuje na to, że chrześcijański skryba po prostu przeoczył jedną literę, tworząc rzekomego potwora z połączenia dwóch zupełnie innych bóstw.

Zapiski z Kijowa – narodziny zagadkowego bóstwa

W 980 roku książę Włodzimierz zjednoczył pod swym berłem ziemie ruskie i postanowił ugruntować władzę poprzez odnowienie panteonu na wzgórzu pod Kijowem. Obok drewnianego posągu Peruna ze srebrną głową i złotym wąsem stanęły wizerunki innych opiekunów: Chorsa, Dadźboga, Strzyboga, Mokoszy oraz niepokojącego Simargła.

Podczas gdy Perun reprezentował niebiańskie gromowładztwo, Dadźbóg był władcą słońca, postać Simargła od samego początku budziła ogromne konsternacje. Wyraz ten brzmiał obco i nie pasował do słowiańskiego systemu językowego.

Późniejsze cerkiewne kazania powtarzały ten spis, lecz w niektórych odpisach zaczęły pojawiać się zastanawiające rozbieżności w zapisie jego imienia.

Zgubiony spójnik, który rozdzielał słowiańskie bóstwa

Analiza filologiczna staroruskich rękopisów przyniosła ciekawe odkrycie. W najstarszych odpisach dawnych kazań teonim ten nie występuje wcale jako jedno słowo, lecz jako dwa osobne wyrazy: „w Sima i w Rgła”.

Przepisywacz starożytnej kroniki popełnił prawdopodobnie zwykły błąd nieuwagi i pominął spójnik „i”. Połączył w ten sposób dwa autentyczne, rodzime bóstwa gospodarcze w jednego fikcyjnego demona:

• Sim (Sima) – duch domowy i opiekun rodu oraz czeladzi, którego imię wywodzi się bezpośrednio z prasłowiańskiego rdzenia siemja (oznaczającego rodzinę i czeladź).
• Rgieł (Rgl) – bóg rolny i opiekun urodzaju, powiązany z prasłowiańskim słowem reż (oznaczającym żyto).

Obecność obu tych bóstw w kijowskim panteonie reprezentowała słowiańską harmonię świata. Sim roztaczał opiekę nad domowym ogniskiem i czeladzią, natomiast Rgieł czuwał nad dojrzewającym na polach żytem i spichlerzami. Pamiątką po kultowym Rgle są do dzisiaj polskie nazwy geograficzne, takie jak wielkopolskie Rgielsko czy miejscowość Rgilew.

Sarmacki ślad – skrzydlaty pies na słowiańskich naczyniach

Istnieje jednak także inna hipoteza. Według niej wyraz „Simargł” mógł stanowić pamiątkę dawnych kontaktów Słowian z sąsiednimi ludami sarmackimi.

W kręgu kultury irańskiej i sarmackiej od wieków czczono Senmurwa (Simurga): mityczne stworzenie o postaci pół-psa i pół-ptaka, będące opiekunem roślin oraz stróżem drzewa życia. Wizerunki tego hybrydalnego stwora odnajdywano na wschodniosłowiańskich zabytkach archeologicznych z IX i X wieku, m.in. na bogato zdobionych ceramikach z Gniezdowa oraz na srebrnych naczyniach bojarskich.

W tej interpretacji Simargł nie był wymysłem skryby, lecz zakorzenionym w kulturze grodowej symbolem ochronnym.

Lekcja ze słowiańskiej historii

Przypadek Simargła pokazuje, jak wielkiej ostrożności wymaga czytanie średniowiecznych przekazów kronikarskich. Chrześcijańscy pisarze, nie rozumiejąc dawnych obrzędów, często zniekształcali imiona naszych rodzimych opiekunów lub wprowadzali do tekstów własne wyobrażenia.

Niezależnie od tego, czy uznamy Simargła za sarmackiego skrzydlatego stróża, czy za wynik błędu pędzla mnicha, nasza rodzima wiara ukazuje swoją autentyczną mądrość. Nasi przodkowie nie potrzebowali sztucznie stworzonych monstrów, ponieważ ich duchowość skupiała się na sprawach najważniejszych: bezpieczeństwie własnego rodu oraz dziękczynieniu za owoce płodnej ziemi.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.