KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

W popkulturze smok to zazwyczaj wielki, ziejący ogniem jaszczur, który śpi na stosie złota. Jednak w wierzeniach dawnych Słowian, szczególnie tych zachodnich, istota ta miała inne oblicze. To nie był po prostu potwór z bajki, lecz potężna siła chaosu.

Często kojarzymy smoka z istotą ognia, co wynika z wierzeń w innych mitologiach oraz chrześcijańskich przedstawieniach. Jednak słowiański smok (przynajmniej na zachodzie) był bestią powiązaną nie z powietrzem oraz ogniem, a wodą.

Nie ogień, lecz woda i ziemia

W przeciwieństwie do smoków z zachodnich legend słowiański potwór był istotą akwatyczną (wodną) oraz chtoniczną (związaną z ziemią oraz życiem podziemnym). Nie zionął ogniem, lecz pochłaniał wodę. Jego natura była „ciężka”. Smok bowiem należał do świata podziemnego, mrocznych jaskiń i najgłębszych odmętów jezior.

To właśnie z tą wodną naturą wiązał się największy lęk naszych przodków. Wierzono, że smoki wręcz pożerają wodę, magazynując ją w sobie lub ukrywając w podziemiach. W ten sposób mityczny smok stawał się bezpośrednią przyczyną klęsk suszy, blokując życiodajne zasoby, bez których rolnicza społeczność Słowian nie mogła przetrwać.

Jest to dosyć istotna różnica pomiędzy wierzeniami naszych przodków, a okolicznych kultur. Co ciekawe: również w wielu wierzeniach azjatyckich (np. w chińskich czy japońskich) smok jest powiązany z żywiołem wody.

Podkreślę jednak, że dotyczy to przede wszystkim mitologii Słowian zachodnich, nie zaś wschodnich.

Gdy niebo uderza w podziemia

Smok odgrywał kluczową rolę w mitologii Słowian. Był bowiem powiązany z Welesem, czyli bogiem magii, przysiąg i zaświatów.

Co za tym idzie, smok był istotą przeciwną Perunowi. W różnych rekonstrukcjach mitów słowiańskich smok ścierał się ze żmijem, czyli istotą ognia oraz powietrza. Ich pojedynki były kluczowe dla zachowania równowagi w świecie. To właśnie dzięki nim powstawały deszcze. W wyniku starcia ognia i wody powstawały chmury, które niosły życie dla spragnionej ziemi.

Smok był z reguły przedstawiany jako istota negatywna. To on porywał bydło i więził wodę w swoim olbrzymim cielsku czy też w ukrytych jaskiniach. Jego destrukcyjna natura nie ograniczała się tylko do wód gruntowych. W ludowej wyobraźni te potwory były siłami kosmicznymi, które zagrażały samej strukturze wszechświata.

Wierzono, że smoki mogą pożerać księżyc, słońce i gwiazdy. W ten sposób mitologia Słowian tłumaczyła zjawiska takie jak zaćmienia, które dla naszych przodków były zagadkowymi ewenementami.

W przeciwieństwie do żmijów, które bywały zmiennokształtnymi kochankami, smoki miały o wiele prostszy i brutalniejszy cel. Po prostu pożerały dziewczęta, co stanowiło dowód na ich niszczycielski charakter. Były to także istoty niezwykle potężne, którym zwykły człowiek rzadko mógł się przeciwstawić.

Więcej o samym żmiju przeczytasz tutaj:

Słowiański „smok”, który kochał kobiety i władał piorunami. Zapomnij o tym, co znasz z zachodnich legend

Od węża do potwora

Niezwykle ciekawa jest ludowa geneza smoka.

Nasi przodkowie wierzyli, że potwory te nie rodziły się „gotowe”, lecz ewoluowały z pospolitych gadów. Zgodnie z tymi wierzeniami, smokiem stawał się stary wąż, który przez bardzo długi czas (według niektórych źródeł wystarczyło kilka dekad, według innych setki lat) nie miał żadnego kontaktu z człowiekiem i nie słyszał ludzkiego głosu. Taki „dziki” wąż rósł do gigantycznych rozmiarów, obrastał w siłę i z czasem przemieniał się w mityczną bestię.

Istniał też motyw pierwotnego, Wielkiego Smoka, którego utożsamiano z samym złem. Według tych podań dopiero po jego pokonaniu (być może przez Peruna Gromowładnego), z jego prochów lub rozczłonkowanego ciała narodziły się współczesne, mniejsze węże.

Jest tutaj pewna ciekawa analogia, która jest (co istotne) całkowicie moim własnym spostrzeżeniem, a nie naukowym opracowaniem. Pragnę się nią jednak tutaj podzielić.

W chińskiej legendzie Karp skaczący przez Bramę Smoka, grupa karpi koi płynęła w górę Żółtej Rzeki. Gdy dotarły do wodospadu zwanego Bramą Smoka, większość ryb zrezygnowała z dalszej podróży. Jeden, niezwykle zdeterminowany karp, po wielu próbach przeskoczył wodospad, za co bogowie przemienili go w smoka.

Tak samo, jak karp przemieniał się w smoka w wierzeniach chińskich, tak samo wąż zmieniał się w smoka u Słowian zachodnich. Jedno i drugie zwierzę musiało przy tym przejść przez specyficzne wyzwanie.

W mroku zaświatów – sojusznik Welesa

Ponieważ smok należał do sfery podziemnej, naturalnie łączono go z Welesem. Obaj reprezentowali „dolny” świat, który trwale przeciwstawiano jasnemu niebu bogów niebiańskich, zwłaszcza zaś Perunowi.

W miarę upływu wieków i postępującej chrystianizacji ta relacja stała się mroczniejsza. W późnych źródłach i podaniach ludowych:

• Weles i smok zostali silnie zdemonizowani.

• Postać smoka zaczęła współdziałać z czartem i diabłem.

• Wierzono, że smok szepcze ludziom do ucha, namawiając ich do grzechu i nieprawości.
   

Smok stał się zatem symbolem wszystkiego, co negatywne: ukrytego zła, niszczycielskiej suszy i nieposkromionego chaosu, który czai się tuż pod powierzchnią wody.

Dodam tutaj, że u Słowian wschodnich smoka i żmija często utożsamiano. Niekiedy też traktowano żmija nie jako nazwę całego rodzaju demonów, a raczej wcielenie samego Welesa. To jednak temat na inne opracowanie...

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Maciewicz M., Żmij vs Smok, Jesteśmy Słowianami.