KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Zapomnij o spokojnym spoczynku w ciemnej, chłodnej ziemi. W przedchrześcijańskiej tradycji zakopanie niespalonego ciała uznawano za akt lekkomyślności, sprowadzający śmiertelne zagrożenie na całą osadę.

Dawne obrzędy słowiańskie pogrzebowe były głęboko zakorzenione w złożonych wyobrażeniach o kosmosie i wielości dusz. Rytualne stosy oświetlały noce, będąc jedyną właściwą ścieżką w zaświaty i gwarancją ochrony dla żywych.

Słowiańska dusza uwięziona w ciele

Dla dawnych społeczności Słowian ogień był żywiołem uświęconym, pełniącym funkcję mediatora między światem doczesnym a sferą nadprzyrodzoną. Zgodnie z dawnymi wyobrażeniami, zmarły człowiek znajdował się w  stanie zawieszenia, dopóki jego powłoka cielesna nie obróciła się w popiół na żarzącym się stosie.

Bez aktu kremacji, duch nie potrafił oderwać się od stygnącej materii i wyruszyć w swą ostateczną, kosmiczną podróż.

Złożoność tego rytuału wynikała bezpośrednio z fascynującej słowiańskiej koncepcji wielości dusz, które zamieszkiwały jedno ludzkie ciało. Ciałopalenie pozwalało na bezpieczne i harmonijne rozdzielenie dwóch skrajnie różnych pierwiastków duchowych, odsyłając każdy z nich tam, gdzie było jego docelowe miejsce.

Pierwsza z dusz, świetlista i ognista, uchodziła wraz z gęstym dymem w górę, kierując się ku niebiosom Peruna lub Swaroga, by dołączyć do mądrości przodków. Druga natomiast, związana z materią chtoniczna dusza ciężka, wędrowała w objęcia Matki-Ziemi, zanurzając się w podziemnej krainie zmarłych, czyli Nawi.

Tylko potęga płomieni mogła prawidłowo pogodzić te dwa potężne porządki kosmiczne.

Strach przed słowiańskimi wampirami

Zgodnie z mitologią Słowian niespalone ciało nie było czymś neutralnym. Stanowiło ono idealne, ziemskie naczynie dla chtonicznego pierwiastka, który mógł ożywić trupa i wyprowadzić go nocą z mogiły w poszukiwaniu ofiar. To właśnie z tego głębokiego lęku narodziła się wiara w upiory, strzygonie i wąpierze, które nękały krewnych, wysysały z nich krew i rozsiewały zarazę.

Szczególne ryzyko transformacji w demona dotyczyło zmarłych nienaturalną śmiercią. Do grupy najwyższego ryzyka należeli:

• Samobójcy i wisielcy, którzy odeszli wbrew odwiecznemu, naturalnemu ładowi.

• Topielcy oraz nieszczęsne ofiary morderstw i gwałtownych zdarzeń.

• Osoby naznaczone specyficzną anomalią, o których wierzono, że posiadały za życia dwa serca lub dwie dusze.

Dopiero postępująca chrystianizacja wyparła stosy na rzecz grzebania nieuszkodzonych ciał. Ironicznie, wywołało to u naszych przodków olbrzymi lęk. Wcześniej strach przed wampirami czy strzygami nie był powszechny z uwagi na ciałopalenie.

Nowa religia wymusiła stosowanie drastycznych środków apotropeicznych, takich jak przebijanie zwłok osinowymi kołkami czy odcinanie zmarłym głów.

Wyprawka dla Słowian na ostatnią podróż

Trizna i słowiańska stypa

Przejście w zaświaty nie mogło odbyć się w ciszy. Kremacji towarzyszył bdyn (nocne czuwanie) i przeraźliwe lamenty płaczek, nierzadko połączone z rytualnym darciem włosów na znak rozpaczy. Na samą cześć zmarłego odprawiano triznę, czyli widowiskowe zawody wojowników i szermiercze zmagania, manifestujące jego siłę.

Bezpośrednio po spaleniu zwłok organizowano natomiast strawę. Była to obfita biesiada z gigantycznymi ilościami pieczonego mięsa i miodu, z której do dziś ewoluowała tradycyjna stypa.

Więcej o triznie pisałem tutaj:

Zapomnij o stypie. Twoi słowiańscy przodkowie obchodzili huczną triznę

Dawnedary dla bogaczy

Sama podróż dusz wymagała solidnego wyekwipowania. Na wielki stos trafiała ulubiona broń, odzież oraz pożywienie zmarłego. W przypadku potężnych naczelników rodowych i możnowładców rytuał ten przybierał niekiedy niezwykle makabryczny obrót

Z obawy przed gniewem zmarłego i w ramach zaopatrzenia na zaświaty, w płomienie rzucano jego najlepsze wierzchowce czy psy myśliwskie.

Chatka na kurzej łapce to wcale nie bajka

Po całkowitym ugaszeniu stosu ocalałe szczątki kostne i szary popiół starannie gromadzono w glinianych popielnicach, zwanych urnami. Zgodnie ze słowiańską formą kultu naczynia te nie lądowały głęboko pod ziemią. Słowianie wznosili dla nich niewielkie, drewniane domki zrębowe, umiejscowione na pagórkach zwanymi żalami lub na drewnianych słupach bezpośrednio przy rozstajach dróg.

Ta specyficzna, mocno okadzona dymem i wzniesiona na palu konstrukcja nad prochami zmarłego przetrwała wieki w folklorze. Z czasem stała się ona bezpośrednim pierwowzorem dla słynnej chatki Baby Jagi na kurzej łapce.

Jeżeli cała ta sekwencja pogrzebowa została przeprowadzona bezbłędnie, dusza zmarłego po czterdziestu dniach ostatecznie przekraczała mityczną Rzekę Zapomnienia, by na zawsze dołączyć do potężnej, bezimiennej rzeszy przodków. Odtąd zmarły powracał do żywych już tylko jako przychylny, opiekuńczy duch, którego bliscy z szacunkiem ugaszczali ciepłem i jadłem w mroczne, doroczne święta zaduszne.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szyjewski A., Religia Słowian, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.
3. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.