KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Ogień był przez setki lat przewodnikiem dla naszych przodków. To on umożliwiał oświecenie domostwa w nocy, ugotowanie strawy, jak i odnalezienie drogi w ciemnym lesie. Nic więc dziwnego, że stał się on dla Słowian świętym żywiołem i boską manifestacją.

Doczekał się on wielu interpretacji oraz bóstw patronujących. Jednym z fascynujących wierzeń było przekonanie o istnieniu tzw. żywego ognia. Pozyskiwano go rytualnie w czasach zagrożenia, jak i podczas wielu ceremonii oraz uroczystości na terenie całej Słowiańszczyzny.

Czym był żywy ogień Słowian?

W tradycji słowiańskiej „żywy ogień” (lub inaczej „nowy ogień”) był postrzegany jako byt czysty, obdarzony potężną mocą sakralną, oczyszczającą i apotropaiczną (odstraszającą zło). Pozyskiwano go rytualnie przede wszystkim w czasach zagrożenia, np. w wypadku wybuchu zarazy, ale także profilaktycznie z okazji ważnych świąt kalendarzowych, takich jak Noc Kupały. Wtedy to gaszono stary, „zaplugawiony” ogień i rozniecano nowy.

Ogień był żywiołem powiązanym z wieloma bóstwami w mitologii Słowian. Jeden z podziałów wygląda następująco:

1. Ogień atmosferyczny – czyli piorun, powiązany z Perunem.
2. Ogień niebiański/słoneczny – przynależał do Swaroga i potencjalnie jego syna Dadźboga.
3. Ogień ziemski – władał nim Swarożyc, jeden z synów Swaroga.

Jak widzisz, dla naszych przodków ogień był silnie powiązany z najważniejszymi bóstwami panteonu. Był także żywiołem przeciwstawnym do Welesa, Pana Nawii.

Drewno o drewno – jak pozyskiwano żywy ogień?

Zgodnie z przekazami etnograficznymi i historycznymi, pozyskiwanie żywego ognia wiązało się z surowym, archaicznym rytuałem. W szczególności wśród Słowian bałkańskich zachowały się obrzędy o rysach niemal neolitycznych.

Proces ten przebiegał następująco:

• Sposób krzesania – ogień musiał zostać wykrzesany w sposób najbardziej pierwotny: wyłącznie przez tarcie o siebie dwóch kawałków drewna (np. przy użyciu tzw. świdra ogniowego lub poprzez piłowanie). Co ciekawe, tego typu praktyki przy kościołach na ziemiach polskich przetrwały aż do XIX wieku.

• Wykonawcy rytuału – rytuału dokonywali zazwyczaj mężczyźni o szczególnych cechach: musieli to być bliźniacy, osoby urodzone tego samego dnia (tzw. jednodniowi) lub noszące to samo imię. Niekiedy główną rolę w obrzędzie powierzano parze dzieci lub młodzieży.

• Czas, miejsce i ubiór – ogień rozniecano w nocy lub tuż przed świtem, zachowując przy tym całkowite milczenie. Wykonawcy obrzędu byli całkowicie lub częściowo nadzy. Siedzieli najczęściej pomiędzy dwoma drzewami lub w zagłębieniu wzgórza, w pobliżu wody.

• Oczyszczanie z zarazy – gdy płomień wreszcie zapłonął, dotykano żarzącym się polanem wszystkich zgromadzonych wokół ludzi. Wierzono, że gest ten oczyszcza ich ze złych sił oraz uodparnia na choroby. Następnie odbywała się wspólna uczta, po której każdy z gospodarzy zabierał płonące polano do swojej chaty, uprzednio wygasiwszy stary ogień w domowym palenisku.

Co ciekawe: nie wiadomo do końca, z czego wynikała rytualna nagość Słowian w trakcie rozpalania płomienia. Możliwe, iż wynikało to z przesądu, iż dzięki temu człowiek wraca do pierwotnego stanu swojej egzystencji. A wówczas był bardziej zbliżony do sił nadprzyrodzonych.

Więcej o rytualnej nagości Słowian pisałem tutaj:

Pług, ogień i powrót do chaosu. Prawdziwe znaczenie rytualnej nagości u Słowian

Płomienne kłamstwo romantyków

Chociaż ogień odgrywał kluczową rolę w mitologii Słowian, to warto mieć na uwadze, że nie wszystkie przekazy odnośnie do celebracji tego żywiołu są prawdą.

Warto wspomnieć o pokrewnym rytuale z obszaru Litwy, gdzie święty ogień dla boga burzy, Perkuna, wzniecano poprzez tarcie dębiny o szare kamienie polne. Można się tu łatwo dopatrzyć analogii do Peruna, zwłaszcza iż mitologia bałtyjska miała wiele wspólnego ze słowiańską.

Jednak trzeba zaznaczyć, że popularny w niektórych podaniach motyw „wiecznego ognia dębowego”, rzekomo płonącego na cześć Peruna, którego zgaśnięcie karano śmiercią pilnujących go kapłanów, jest (według analizy Aleksandra Brücknera) szesnastowiecznym wymysłem kronikarza Aleksandra Gwagnina.

Gwagnin najprawdopodobniej skopiował ten motyw z rzymskich wierzeń o westalkach, a opowieść ta nie ma oparcia w autentycznych, pierwotnych wierzeniach Słowian. Dawni Słowianie nie utrzymywali wiecznego ognia dębowego w monumentalnych świątyniach na wzór antyczny. Rozniecali go na nowo z drewna, gdy zachodziła magiczna lub obrzędowa potrzeba odnowienia świata i odpędzenia mrocznych sił.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Bruckner A., Mitologia słowiańska i polska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985.