KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

W popkulturze sprawa wydaje się prosta: smok to zazwyczaj wielki, ziejący ogniem jaszczur, który śpi na górze złota. Dla naszych słowiańskich przodków taka wizja była jednak całkowicie obca. W ich wyobraźni nie istniała jedna bestia, przypominająca olbrzymiego gada.

Istniały za to dwie potężne, przeciwstawne siły, które toczyły ze sobą odwieczną wojnę o losy świata: mroczny, wodny smok oraz władający piorunami żmij.

Słowiański smok – chtoniczny pożeracz wód

Słowiański Smok, szczególnie w wierzeniach Słowian zachodnich, nie miał w sobie absolutnie nic z ognia i powietrza. Był potworem o ciężkiej, akwatycznej naturze. Przynależał do świata podziemnego (chtonicznego), ukrywając się w najgłębszych odmętach jezior i czarnych jaskiniach.

Jego głównym celem nie było palenie wiosek, lecz pochłanianie wody. Smok wypijał rzeki, więził wilgoć w swoim gigantycznym cielsku i sprowadzał na rolników niszczycielskie susze.

Niezwykle fascynująca jest sama ludowa geneza tej bestii. Smoki nie rodziły się z wielkich jaj, lecz ewoluowały z pospolitych gadów. Nasi przodkowie wierzyli, że jeśli stary wąż przez wiele dekad ukrywał się w głuszy i nigdy nie usłyszał ludzkiego głosu, zaczynał rosnąć do monstrualnych rozmiarów i dziczeć.

Mechanizm ten przypomina zresztą azjatyckie mity, jak chińska legenda o zdeterminowanym karpiu koi, który stawał się smokiem. W obu kulturach smok był nierozerwalnie związany z wodą.

Smok reprezentował czysty chaos. Porywał bydło, a młode dziewczęta po prostu pożerał. Rzucał wyzwanie samej strukturze wszechświata, próbując pożerać słońce i księżyc (czym tłumaczono zaćmienia). Naturalnie ciągnęło go do mroku, dlatego uchodził za sługę Welesa.

Żmij – skrzydlaty pan piorunów i namiętności

Na drugim biegunie słowiańskiego wszechświata szybował żmij. To właśnie jemu, zrządzeniem mitologicznego losu, było znacznie bliżej do zachodniego, ziejącego ogniem smoka. Żmij był uosobieniem żywiołu ognia i powietrza, potężną istotą uraniczną (niebiańską), stojącą w hierarchii obok Peruna Gromowładnego.

Kiedy nad dawną wsią szalała burza, Słowianie widzieli w niej arenę bitwy. Żmij toczył w chmurach krwawe boje ze smokami, starając się odbić skradzioną przez nie wodę. To z ich gigantycznych zderzeń powstawał ożywczy deszcz ratujący plony.

Żmij różnił się od smoka także swoim sprytem i stosunkiem do ludzi:

• Mistrz kamuflażu – oprócz formy wielogłowej hydry czy orła, potrafił dla niepoznaki zmienić się w złotego kozła, a nawet w kuchenny ożóg czy miotłę.

• Namiętny kochanek – zamiast pożerać kobiety, żmij potrafił przybrać postać niezwykle przystojnego młodzieńca i nawiązywał z nimi płomienne romanse.

• Ojciec herosów – z tych nieziemskich związków rodzili się junacy. Byli to potężni słowiańscy herosi obdarzeni nadludzką siłą, których rozpoznawano po małych skrzydełkach ukrytych pod pachami.

Warto zaznaczyć, że w niektórych, zwłaszcza wschodnich, podaniach żmij zyskiwał rolę podziemnego „Króla Węży” i awatara samego Welesa, pilnującego ukrytych bogactw oraz zapewniającego obfitość plonów.

Smok kontra żmij – Ostateczne zestawienie

Aby uporządkować różnice między tymi dwiema siłami, najlepiej spojrzeć na fundamenty ich natury:

• Domena i Żywioł – smok to woda i ziemia, istota przynosząca suszę i mrok. Żmij to ogień i powietrze, bestia kontrolująca błyskawice i sprowadzająca deszcz.

• Służba bogom – smok naturalnie sprzymierzał się z podziemnym Welesem. Żmij walczył w imię jasnego nieba i Peruna.

• Relacje z ludźmi – smok to bezlitosny niszczyciel pożerający ofiary. Żmij to kapryśny strażnik urodzaju i uwodziciel tworzący nowych herosów.

Ta odwieczna wojna trwale ukształtowała słowiańską wyobraźnię. Ślady tego starcia znajdziemy do dzisiaj w nazwach miejscowości (jak Żmigród – dosłownie: gród Żmija), czy w słynnych Żmijowych Wałach w Ukrainie. Te starożytne, gigantyczne nasypy obronne miały powstać, gdy mityczni kowale pokonali potwora i zaprzęgli go do monstrualnego pługa, zmuszając kosmicznego drapieżnika do wyorania bruzd i służenia ludziom.

Więcej o obu stworzeniach pisałem w poświęconych im opracowaniach:

Myślisz, że smoki zioną ogniem? Twoi słowiańscy przodkowie wierzyli w coś innego

Słowiański „smok”, który kochał kobiety i władał piorunami. Zapomnij o tym, co znasz z zachodnich legend