KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Wyobraź sobie, że po gwałtownej letniej burzy idziesz polem i znajdujesz podłużny, twardy, niemal idealnie zaostrzony przedmiot. Dla współczesnego geologa to rostrum belemnita, czyli skamieniała część morskiego stworzenia sprzed milionów lat. Dla Twojego przodka był to jednak kamień piorunowy, czyli pocisk wystrzelony prosto z nieba przez samego boga gromów.

Słowianie widzieli w nich obecność sacrum w codziennym życiu. Perun Gromowładny nie był odległym bogiem, który zjawiał się tylko raz na jakiś czas. Był aktywnym, dynamicznym bóstwem, zawsze żywym w mitologii Słowian.

Niebo z kamienia

Słowo „kamień” ma korzenie znacznie głębsze, niż mogłoby się wydawać. Jest to wyraz ogólnosłowiański. Występuje w wielu językach słowiańskich, np.:

• czeski kámen,
• słowacki kameň,
• dolnołużycki kaméń,
• ukraiński kámnij.

Prasłowiański rdzeń ak’ oznaczał coś ostrego, czubek lub ostrze. Co ciekawsze, w wielu językach indoeuropejskich słowo kamień było utożsamiane z niebem. Odnosiło się bowiem do niebios jako „kamiennego sklepienia” w wierzeniach Słowian.

To, co z niego spadało podczas burzy, musiało mieć postać ostrego, twardego grotu. Skoro piorun uderzał z nieba (które było z kamienia), to naturalne było przekonanie, że sam piorun musi być kamiennym pociskiem. Stąd też właśnie powstała nazwa „kamień piorunowy”.

Mitologiczny arsenał Peruna

Kult Peruna nierozerwalnie wiąże się z mitem o kosmicznym pojedynku, chociaż jego dokładny przebieg zależał od regionu Słowiańszczyzny.

Na terenach historycznej Rusi Gromowładny walczył ze swoim wrogiem Welesem, który przybrał postać Żmija. Podczas burzy chował się pod drzewami, głazami czy w jaskiniach. Perun zaś uderzał w niego swoją bronią: toporami, młotami czy właśnie strzałkami błyskawicowymi.

Wierzono, że po uderzeniu taki kamień wbija się głęboko w ziemię. Po pewnym czasie (najczęściej mówiono o siedmiu latach) przedmiot ten wychodził na powierzchnię, stając się potężnym amuletem. Znalezienie go uważano za dar losu i znak, że bóstwo oczyściło dane miejsce ze złych mocy.

Inaczej zapewne sprawa się miała u Słowian zachodnich. Tam żmij oznaczał nazwę gatunkową demona i był kojarzony zupełnie inaczej. Strzałki Perunowe mogły być bronią w walce przeciwko smokom np. w rękach żmijów czy płanetników, służącym Perunowi.

Więcej o słowiańskim żmiju i smoku dowiesz się z poniższych opracowań:

Słowiański „smok”, który kochał kobiety i władał piorunami. Zapomnij o tym, co znasz z zachodnich legend

Myślisz, że smoki zioną ogniem? Twoi słowiańscy przodkowie wierzyli w coś innego

Dlaczego głowonóg wygrał z piaskiem?

Patrząc na tę sprawę z dzisiejszego punktu widzenia, rzeczywistość jest nieco odmienna. Prawdziwym „kamieniem piorunowym” jest fulguryt, czyli szklista, chropowata „rurka” powstała ze stopionego piasku w miejscu uderzenia pioruna.

Dlaczego więc ludowa tradycja przez wieki go ignorowała, wybierając zamiast niego skamieniałości belemnitów?

• Kształt i estetyka – fulguryt przypomina pokręcony, brudny korzeń. Belemnit jest gładki, podłużny i ostro zakończony. Idealnie wpisywał się w wyobrażenie strzały lub grotu włóczni.

• Trwałość – skamieniałości głowonogów są wapienne i twarde, co czyniło je idealnymi narzędziami sakralnej mocy. Można było je skrobać, rzeźbić w nich, nosić przy sobie lub kłaść pod dachem.
   

Dopiero w XIX wieku, dzięki pierwszym publikacjom paleontologicznym, zaczęto odróżniać te dwa artefakty. Jednak w świadomości ludu strzałka piorunowa pozostała właściwą bronią niebios.

Magiczne właściwości – od porodu po wzrok konia

Przedmiot, który narodził się z dotyku boga, musiał leczyć. Belemnity miały niezwykle szerokie zastosowanie w medycynie ludowej, działając jako swoiste przekaźniki niebiańskiej energii.

1. Płodność i połóg – kobiety rodzące trzymały kamień piorunowy pod kolanem, wierząc, że zagwarantuje to szybkie rozwiązanie i narodziny dziecka pożądanej płeć.

2. Leczenie ran – skrobano rostrum belemnita, a uzyskany proszek sypano na skaleczenia. „Uskrobać tego i zasypać” – mówiono, wierząc w magiczną moc pyłu z „bożego paluszka”.

3. Bóle i strach – napar z oskrobanego kamienia podawano do picia przy bólach brzucha, głowy, a nawet w przypadku tzw. przestrachu u dzieci.

4. Wzrok zwierząt – wierzono, że proszek z piorunka leczy ślepotę u koni. Wdmuchiwano go zwierzętom bezpośrednio do oczu przez rurkę wykonaną z ptasiego pióra.

Ewolucja nazwy na przestrzeni lat

Nazewnictwo tych przedmiotów na Słowiańszczyźnie jest niezwykle bogate. Na Ukrainie mówiono o hromowej strilce, u Serbów o strijeli. W Polsce nazwy ewoluowały i nakładały się na siebie, tworząc fascynującą mapę wierzeń:

• Piorunek lub Bożym prątek – to określenia podkreślające sakralne pochodzenie przedmiotu.

• Strzałka piorunowa – najbardziej powszechna nazwa, odnosząca się do kształtu pocisku.

• Palec diabelski – to nazwa późniejsza, związana z chrystianizacją. To, co wychodziło z ziemi, zaczęło budzić lęk i być kojarzone z mroczniejszą sferą, choć wciąż przypisywano mu potężną moc.
   

Dziś, znajdując belemnita, patrzymy na niego jak na pamiątkę z ery mezozoicznej. Warto jednak pamiętać, że dla naszych przodków był on czymś znacznie ważniejszym. Był namacalnym dowodem na to, że niebo komunikuje się z ziemią, a każda burza zostawia po sobie ziarno boskiej ochrony.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Gieysztor A., Mitologia Słowian, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
2. Szafrańska A., Jak kamień piorunowy stał się belemnitem, a fulguryt kamieniem piorunowym, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2016.