Co naprawdę myśleli Słowianie, gdy używali słowa „święty”?

Kiedy dziś wypowiadamy słowo „święty”, myślimy o moralnej czystości i absolutnym oddaniu Bogu. Jednak dla dawnych Słowian pojęcie to nie miało w sobie nic z biernej ascezy. Oznaczało potężną, namacalną moc magiczną, która przenikała naturę i napędzała koło życia.

Uderzenie pioruna, uświęcony dąb czy omijany z nabożną czcią żywy ogień były nośnikami tej kipiącej energii, bezpośrednio spokrewnionej z jurnością i wiosenną krzepą. Uosobieniem tej pierwotnej siły były bóstwa, noszące takie miana jak Jarowit czy Świętowit.

Pierwotne znaczenie słowa „święty”

To, co dzisiaj rozumiemy pod pojęciem „świętości”, czyli moralną doskonałość, bezgrzeszność i oddanie Bogu, nie oddaje pierwotnego znaczenia tego słowa. Obecne jego rozumienie zostało nałożone na to słowo dopiero po przyjęciu chrześcijaństwa, gdy uczyniono z niego odpowiednik łacińskiego sanctus oraz greckiego hagios.

Pierwotny, słowiański sens tego pojęcia był o wiele bardziej prymarny, witalny i namacalny.

Pojęcie „świętości” (prasłowiańskie svętъ) w wierzeniach dawnych Słowian nie oznaczało biernego stanu moralnego, lecz aktywną, namacalną moc magiczną, która przenikała świat i mogła zostać przekazana ludziom, przedmiotom czy miejscom. Językoznawcy wskazują, że Słowianie, podobnie jak Bałtowie (litewskie šveñtas) oraz Irańczycy (awestyjskie spǝntō), rozumieli tę świętość jako cechę nadaną przez dobroczynną siłę nadprzyrodzoną, zdolną do krzesania życia i wywoływania twórczości przyrody.

Świętość, którą można otrzymać

Zgodnie z mitologią Słowian owa święta moc była czymś, co mogło trafić od bogów również do ludzi, jak i do świata dookoła nas.

1. Perunowe błogosławieństwo – Doskonałym tego przykładem było działanie boga burzy – Peruna. Uderzenie pioruna automatycznie sakralizowało dotknięty nim przedmiot, drzewo, wzgórze, skałę, a nawet człowieka. Tak naznaczonym przez bóstwo miejscom przypisywano potężną moc leczniczą i wyodrębniano je ze świata świeckiego (profanum), otaczając rowem lub płotem. Więcej pisałem o tym TUTAJ.
2. Święte gaje i lasy – Świętość wymagała ścisłej izolacji od codzienności – dlatego samo słowo „gaj” wywodzi się od prasłowiańskiego czasownika gajiti, co oznaczało po prostu „ogradzać”. To właśnie w tych uświęconych, nietykalnych lasach, często pod najstarszymi dębami, Słowianie widzieli domy swoich bogów, u których upraszano deszcz i dobrą pogodę.
3. Święty ogień – Potężnym nośnikiem świętości był również „święty” (lub „żywy”) ogień. Traktowano go z nabożną czcią – po zmierzchu witano go archaicznymi słowami „niech będzie pochwalone światło” lub wręcz „święty ogień”. Objęty był on ścisłym tabu: nie wolno było go pokalać niczym nieczystym, a w momentach największego kryzysu (np. zarazy) rozniecano go obrzędowo poprzez tarcie drewna, by swą świętą mocą oczyścił i uratował społeczność. Więcej o świętym płomieniu przeczytasz TUTAJ.

Tym samym świętość nie była czymś wiecznie odległym i niedostępnym. Nasi przodkowie wierzyli, że na co dzień mogą z nią obcować.

Święty i jary

Ze słowiańskim pojęciem świętości nierozerwalnie łączył się słowiański rdzeń jar-, oznaczający siłę, jurność, namiętność i wiosenną krzepę. W słowiańskim rozumieniu słowo „jary” znaczyło pierwotnie dokładnie to samo co „święty” i „silny”. To właśnie z powodu tej kipiącej mocy atrybuty bóstw, takie jak wielka, złota tarcza boga Jarowita w Wołogoszczy, czy święty, wróżebny biały koń Świętowita, były traktowane jako absolutnie nietykalne relikwie, niosące w sobie gwarancję zwycięstwa.

O obu tych atrybutach pisałem w poniższych opracowaniach:

Bóg wojny i opiekun rolników. Dwa oblicza słowiańskiego Jarowita

Świętowit z Arkony. Czterogłowy bóg i wyrocznia białego konia