KUP TERAZ

Legendy Polskie

Polecam odwiedzić:

Mroźna Fjolnmara

Fantastyka grozy Warsil

Sławmy Słowian!

O AUTORZE

Nazywam się Adrian i od lat tropię ślady dawnych wierzeń Słowian. W moich tekstach nie znajdziesz wyssanych z palca legend – każdą opowieść buduję na fundamencie prac prof. Aleksandra Gieysztora i innych wybitnych badaczy. Moją misją jest pokazanie Ci naszych korzeni w sposób rzetelny i wolny od przekłamań.

Tę samą pasję do tworzenia przelewam na karty moich książek. W Legendach Polskich dokonuję re-tellingu podań, którymi zaczytywaliśmy się do snu. Z kolei w Opowieściach Ku – moim ukochanym dziele – zapraszam Cię do onirycznego świata baśni i mitologii, gdzie magia jest ważniejsza niźli ludzka logika.

Wiosna na słowiańskiej wsi przynosiła wyczekiwane odrodzenie przyrody, ale jednocześnie otwierała wrota dla zupełnie nowego zagrożenia. Wraz z roztopami budziły się rzeki, jeziora i mniejsze stawy, a woda stawała się żywiołem dzikim, głodnym i nieprzewidywalnym.

Dla naszych przodków otwarte zbiorniki wodne nie stanowiły miejsca wiosennej rekreacji. Przez pierwsze miesiące po ustąpieniu mrozów obowiązywał surowy zakaz kąpieli. Wejście do rzeki przed odpowiednim momentem w kalendarzu agrarnym traktowano jak dobrowolne wydanie na siebie wyroku śmierci, a sam żywioł wymagał rygorystycznego oswajania.

Prawo ofiary. Dlaczego na dawnej wsi nie ratowano tonących?

W ludowym modelu świata woda miała wyraźnie dwoistą naturę.

Z jednej strony była warunkiem przetrwania, dawała życie uprawom i pozwalała na funkcjonowanie rolnictwa. Pod tą postacią była powiązana z Mokoszą, czyli słowiańską Boginią-Matką. Była ona bóstwem uosabiającym mokrą, wilgotną i życiodajną glebę.

Z drugiej strony woda stanowiła potężną, niszczycielską siłę, która według dawnych prawideł regularnie domagała się daniny. Wiosenna woda była żywiołem surowym, niepoddanym jeszcze rytualnemu oczyszczeniu przez słońce i ogień.

To głębokie przekonanie rodziło zasady, które z dzisiejszej perspektywy wydają się bezwzględne. Zakładano, że rzeka lub jezioro musi otrzymać swoją wyznaczoną należność. Z tego powodu odradzano ratowania tonącego człowieka. Próba wyciągnięcia go na brzeg i wyrwania z nurtu uchodziła za ingerencję w porządek natury i kradzież mienia należnego bóstwu lub demonowi wodnemu.

Uratowanie ofiary mogło sprowadzić bezpośredni gniew żywiołu na ratującego, na którego z czasem i tak przechodził wyrok utonięcia.

Utopce, rusałki i wodniki – wodne demony Słowian

Głównym powodem, dla którego Słowianie bali się otwartych akwenów przed przesileniem letnim, była wiara w zamieszkujące je byty. Słowiańska demonologia obfitowała w przeróżne potwory wodne. Zimą siły te pozostawały uśpione pod lodem, jednak wiosną wychodziły na żer. W głębinach, zdradliwych wirach i trudno dostępnych rzecznych jamach czaiły się bestie jak rusałki oraz utopce.

Demony te stosowały precyzyjne metody, aby zwabić żywych pod powierzchnię:

• Zasada wymiany – wierzono, że utopiec jest przypisany do swojego akwenu i mieszka w konkretnej rzece lub stawie. Mógł opuścić to miejsce i zaznać spokoju tylko wtedy, gdy wciągnął w otchłań innego człowieka, który fizycznie zajmował jego miejsce na dnie.

• Wizualny podstęp – demony wodne potrafiły przybierać postać zwierząt. Bardzo często ukazywały się jako piękne konie (przede wszystkim była to domena wodnika) wypasające się blisko brzegu, by sprowokować człowieka do podejścia i wejścia w rzeczne nurty.

• Fizyczny paraliż – nawet jeśli nieostrożny wędrowiec nie utonął, sam kontakt z uduchowioną, demoniczną wodą miał swoje konsekwencje. Wyjście z rzeki mogło skończyć się ciężką chorobą, a wiejskie szeptuchy często przypisywały wodnym demonom wywoływanie nagłego paraliżu u ludzi.

Dzikie nurty i zjawisko ogrzmianej wody

Czas od wczesnej wiosny aż do letniego przesilenia był okresem wodnej kwarantanny. W późniejszej tradycji chrześcijańskiej tłumaczono to tym, że woda nie została jeszcze ochrzczona przez świętego Jana. Jednak w warstwie przedchrześcijańskiej odnosiło się to do wody dzikiej, która nie wchłonęła jeszcze wystarczającej ilości życiodajnej energii słonecznej.

Kluczową rolę w procesie oswajania rzek i jezior odgrywały wiosenne zjawiska atmosferyczne. Słowianie czekali, aż woda zostanie „ogrzmiana” przez pierwsze wiosenne burze. Uderzenia piorunów miały potężną moc oczyszczającą. Zderzenie ognia z nieba z wodą na ziemi rozpoczynało proces neutralizowania wodnych demonów i przygotowywało akweny na nadejście lata.

To oczywiste nawiązanie do Peruna, czyli najwyższego boga Słowian. To właśnie jego moc miała oczyszczać rzeki z demonów, czyhających na życie prostego ludu.

Noc Kupały jako punkt zwrotny

Trzymiesięczny okres izolacji od otwartych wód kończył się definitywnie podczas letniego przesilenia. Słowianie wierzyli, że podczas najkrótszej nocy w roku, czyli Nocy Kupały, woda w rzekach i jeziorach nabierała właściwości uzdrawiających. Rytuały sobótkowe, opierające się na fizycznym łączeniu żywiołu ognia (rozpalanie wielkich ognisk na brzegach) i wody (puszczanie wianków), sprawiały, że demony ostatecznie traciły swoją moc lub wycofywały się w najgłębsze odmęty.

Po tym terminie woda zmieniała swój status z demonicznego na życiodajny i bezpieczny dla ludzi.

Złamanie tego kalendarzowego tabu wiązało się z karą. Dusza człowieka, który zignorował zakaz, wykąpał się i utonął przed Nocą Kupały, nie miała prawa na przejście w zaświaty. Zgodnie z ludowymi wierzeniami automatycznie stawała się kolejnym topielcem, zasilając szeregi demonów i kontynuując demoniczny cykl.

Dla dociekliwych (źródła):

1. Ruszel K., Leksykon kultury ludowej w Rzeszowskiem, Rzeszów 2004. 
2. Wójtowicz M., Etnografia Lubelszczyzny – ludowe wierzenia o wodzie, Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN”.
3. Lasota P., Ludowa wizja postrzegania rzeczywistości w świetle historii mówionej, Uniwersytet Marii -Curie Skłodowskiej w Lublinie, 2009.