Jak stworzyć relację bohater-złoczyńca, która nie nudzi czytelnika?

Wielu autorów buduje relacje między protagonistą a antagonistą na zasadzie prostego przeciwieństwa: białe kontra czarne, ogień kontra woda. To bezpieczne, ale rzadko bywa fascynujące. W takich sytuacjach często bohater ma rację, a złoczyńca to po prostu zły charakter.

Istnieje też inne zagrożenie dla Twojej powieści. Jest to... zbyt dobrze napisany antagonista. Nierzadko złoczyńca jest tak charyzmatyczny, że czytelnik przewraca strony tylko dla niego. Tymczasem rozdziały z protagonistą są, ironicznie, złem koniecznym, żeby tylko zrozumieć, co się dzieje w książce.

W Kuźni Opowieści wiemy, że ta relacja to nie mecz bokserski. To symbioza. Antagonista jest tam po to, by wyciągnąć z Twojego bohatera to, czego on sam o sobie nie wie – lub czego panicznie boi się odkryć. Zarówno złoczyńca, jak i protagonista muszą być ciekawi, a jeden nie może całkowicie przesłaniać drugiego.

Pępowina nienawiści. Dlaczego Twój bohater potrzebuje swojego kata?

Wielu autorów fantasy popełnia ten sam błąd: traktuje protagonistę i antagonistę jak dwa obce statki, które przypadkiem zderzyły się na środku oceanu. On chce zniszczyć świat, ja chcę go ratować – to nie jest relacja, to grafik obowiązków. Jeśli między tymi dwiema postaciami nie ma osobistej, wręcz intymnej czasami więzi, Twój bohater zawsze będzie tylko reaktywnym pionkiem, a nie żywym człowiekiem.

Dlaczego ta więź jest absolutnym fundamentem w literaturze?

Personalizacja stawki – walka o „losy królestwa” jest nudna i abstrakcyjna. Ale walka z kimś, kto jest Twoim lustrzanym odbiciem, dawnym przyjacielem lub jedyną osobą, która naprawdę Cię rozumie (nawet jeśli chce Cię zabić), to czyste emocjonalne złoto. Relacja sprawia, że konflikt przestaje być polityczny, a staje się osobisty.
Ta sama rana, inna blizna – dobrzy antagoniści to ci, którzy wyrośli z tego samego podłoża co protagonista. Często łączy ich ta sama trauma, to samo fatum lub to samo zderzenie z kosmiczną pustką. Różni ich tylko jedna decyzja, którą podjęli w ciemności. Bez tej wspólnej płaszczyzny, czytelnik nie ma punktu odniesienia, by ocenić wielkość (lub upadek) bohatera.
Grawitacja rozwoju – antagonista w fantastyce pełni rolę grawitacji. To on wyznacza opór, przeciwko któremu bohater musi rosnąć. Jeśli złoczyńca jest tylko „zły”, bohater nie musi się zmieniać, musi tylko mocniej uderzyć. Ale jeśli łączy ich więź ideologiczna, protagonista musi ewoluować wewnętrznie, by pokonać nie tylko wroga, ale i tę część siebie, którą w tym wrogu dostrzega.

Bez tej chemii, nawet najpotężniejszy miecz i najmroczniejsza magia to tylko rekwizyty. Prawdziwe starcie odbywa się w sferze wartości, a do tego potrzebna jest relacja, która boli obie strony.

Relacja Lustra – kiedy racja jest po obu stronach

Zazwyczaj (chociaż nie zawsze), jest to relacja, która łączy bohatera szarego moralnie i złoczyńcy szarego moralnie. Tutaj nie funkcjonuje proste rozróżnienie „zły” i „dobry”. Jest za to konflikt dwóch różnych sposobów na przetrwanie w świecie, który nie bierze jeńców.

To nie jest walka o zbawienie świata, a raczej o to, czyj system wartości oraz czyje przekonania są ważniejsze. Świetnym przykładem tego jest relacja Geralt-Letho z gry Wiedźmin 2: Zabójcy Królów. Letho ma swoją rację, która w jaskrawy sposób jest sprzeczna z racjami Geralta. To nie jest tak, że Letho jest czystym złem, które należy za wszelką cenę pokonać. Ma on swoje racje i ich moralne uzasadnienie.

~~(pomijając kwestię kontynuacji, gdzie okazuje się, iż cała walka Letho w sumie była mało zasadna)~~

Ciekawym przykładem jest także konfrontacja Jon Snow versus Ramsay Bolton. Oboje mają podobne pochodzenie: są bękartami (a przynajmniej: tak byli wychowywani) wielkich lordów Północy. Jednak ich podejście do życia jest skrajnie różne.

Jon Snow podąża za służbą, honorem i budowaniem braterstwa. Ramsay wybrał sadyzm, manipulację i wyrąbywanie sobie drogi do nazwiska Bolton po trupach.

Jak nie dopuścić w takiej relacji do sytuacji, gdy złoczyńca „zjada” protagonistę?

Bohater musi mieć silny charakter i motywacje, z którymi czytelnik się utożsamia. Nie rób ze swojego bohatera czystego, wspaniałego wojownika, który na wszystkie wątpliwości moralne odpowie „honor mi tak mówi”. Pokaż, z czego wynika jego podejście do życia i skonfrontuj go z antagonistą. Możesz to czynić wielokrotnie i pokazywać momenty, w których złoczyńca wykazuje się mieć lepsze uzasadnienie dla swojego podejścia do życia.

Ukaż, że Twój bohater jest ludzki i waha się w takich sytuacjach. Nie jest pewien, jaką drogą podążyć. Jednak ostatecznie ukaż, że to on ma rację i nawet jeśli nie jest krystalicznie czysty, to uczy się na błędach i stara się być lepszym człowiekiem.

Czytelnik nie straci zainteresowania protagonistą, jeśli zobaczy w nim kogoś równie zdeterminowanego i równie ludzkiego w swoich błędach, co antagonista.

Starcie Przeznaczenia – kto powinien wygrać?

W rzemiośle pisarskim starcie dwóch przeznaczeń to sytuacja, w której protagonista i antagonista przestają być zwykłymi przeciwnikami. To nie jest bójka o to, kto ma lepszą technikę walki – to kolizja dwóch wizji na rzeczywistość, z których każda ma swoje przeznaczenie.

Ich starcie jest jedynym możliwym finałem świata.

Aslan i Biała Czarownica

W Opowieściach z Narnii przeznaczenie nie jest ścieżką, po której się idzie, ale imadłem, które trzyma obie strony. Czarownica włada na mocy Wielkiej Magii – starożytnego prawa, które czyni ją legalną egzekutorką każdego zdrajcy. Jej „wybranie” jest mroczne, ale nienaruszalne.

Aslan nie wygrywa dlatego, że jest silniejszy. On wygrywa, bo aktywuje Jeszcze Głębszą Magię, co wymaga od niego akceptacji wyroku Czarownicy, by go ostatecznie złamać. To starcie uczy, że protagonista wygrywa z fatum tylko wtedy, gdy ma odwagę przyjąć na siebie jego ciężar.

Król Artur i Mordred

To starcie to warsztatowy wzór symetrii tragicznej. Artur to Wybraniec, którego losem jest tworzenie – budowa idealnego królestwa. Mordred z kolei jest „owocem błędu” Artura; jego przeznaczeniem od dnia narodzin jest zniszczenie wszystkiego, co zbudował ojciec.

W tym starciu nie ma „lepszej” strony. Mordred jest biologiczną koniecznością końca, a Artur – tragicznym strażnikiem porządku. Ich finałowa walka pod Camlann pokazuje, że gdy parujesz dwa tak silne wyroki, ich kolizja musi doprowadzić do „resetu” świata. Obaj muszą zginąć, by legenda mogła stać się kompletna.

Kto powinien wygrać w Twojej książce?

Kiedy budujesz starcie przeznaczeń, nie szukaj sposobu na łatwe zwycięstwo. Wygrana protagonisty-wybrańca w starciu z Fatum powinna być bolesna i kosztowna. Niech wymaga ona od niego poświęcenia, a nawet wówczas: niech nie zapewni mu moralnego zwycięstwa w mgnieniu oka.

Potrzymaj czytelnika w niepewności. Niech wydaje mu się, że złoczyńca wygrał, a przeznaczenie bohatera musiało ulec przeznaczeniu antagonisty.

Test Wytrzymałości – gdy Zło kusi protagonistę

Ciekawym i wiecznie żywym motywem jest także walka krystalicznie czystego bohatera ze Złem Absolutnym. Walka tutaj nie toczy się o to, czy bohater, czy antagonista są silniejsi fizycznie. To bitwa o to, czy wola bohatera wytrwa wobec zła. Aby ten motyw nie był nudny, a protagonista nie odmawiał „bo tak”, Zło nie może być po prostu „złe” – musi być racjonalne, kuszące i oferować rozwiązania problemów, z którymi protagonista nie potrafi sobie poradzić.

Doskonale widać to w relacji Luke’a Skywalkera z Imperatorem Palpatine’em. Palpatine nie chce zabić Luke’a; on chce go „stworzyć” na nowo. Kusi go najbardziej niebezpiecznym narkotykiem w fantastyce: skutecznością. Mówi: „Użyj gniewu, a ocalisz przyjaciół”. Testem wytrzymałości jest tu moment, w którym bohater odrzuca logiczną drogę na skróty, wybierając czystość zasad ponad natychmiastowy triumf.

Podobny ciężar, choć rozłożony na lata, dźwiga Frodo Baggins. Jego relacja z Sauronem, zapośredniczona przez Pierścień, to wojna na wyczerpanie. Tu Zło kusi obietnicą końca bólu i ochrony tego, co bohater kocha. Frodo nie jest wielkim wojownikiem, a jego jedyną „supermocą” jest nadludzka zdolność do mówienia „nie” sile, która spala od środka. To starcie pokazuje, że w architekturze konfliktu antagonista może być bezosobową, wszechobecną presją, która dekonstruuje bohatera każdym kolejnym krokiem pod górę.

Warto tu też dodać, jak ważnym w tej walce był Sam, który wspierał Froda aż do samego końca.

Ta relacja jednak nie zawsze musi przybierać aż tak monumentalnej formy. Może dotyczyć też zwykłych ludzi i niekoniecznie odbywać się na poziomie Krystaliczny Bohater kontra Absolutne Zło.

Świetnym przykładem jest starcie Batmana z Jokerem. Filozofia Jokera jest skrajnie nihilistyczna i cyniczna. Jego celem nie jest władza, lecz udowodnienie, że „jeden zły dzień” wystarczy, by złamać każdego. Joker kusi Batmana do odrzucenia jego jedynej zasady – niezabijania – tworząc sytuacje, w których moralne wyjście nie istnieje. Batman wygrywa ten test nie siłą mięśni, ale odmową stania się lustrzanym odbiciem swojego oprawcy.

Jaka z tego lekcja dla Ciebie, Kowalu Opowieści?

Aby pokusa działała, Zło musi mieć argumenty. Prawdziwy test wytrzymałości zaczyna się tam, gdzie bohater musi wybrać między wygraną a zachowaniem człowieczeństwa i swoich zasad. Doprowadź do takiej sytuacji, w której Twój czytelnik sam by nie wiedział, jaką decyzję podjąć. To pozwoli mu się utożsamić z protagonistą.

Test Wytrzymałości 2 – walka przeciwko nieuchronności Zła Transcendentalnego

To bardzo trudny motyw do napisania. Protagonista z samej definicji jest bezsilny wobec majestatu Zła Kosmicznego. On po prostu walczy, aby przetrwać.

Protagonista w świecie Lovecrafta nie jest zbawcą. On jest świadkiem, ofiarą, czy kimś, kto po prostu znalazł się w złym miejscu o złym czasie. Nadmierna ciekawość, chęć zgłębienia tajemnic, których nie powinno się zgłębiać, czy też zwykły przypadek – to czynniki, które napędzają bohatera i doprowadzają do starcia ze Złem Absolutnym.

Rzecz w tym, że bohater nie możę wygrać. On walczy z siłą, która umyka ludzkiemu pojmowaniu świata i zawsze będzie od niego silniejsza. Jak zatem sprawić, by taki protagonista był dla czytelnika fascynujący, skoro jego los jest przesądzony?

Kluczem do sukcesu jest przeniesienie punktu ciężkości z wyniku walki na proces erozji bohatera. Skoro nie może on pokonać bóstwa, musi toczyć bitwę o każdą sekundę zachowania własnych zmysłów. To sprawia, że postać staje się ciekawa nie przez swoją potęgę, ale przez sprawczość w mikro-skali. Bohater Lovecraftowski może nie mieć szans na powstrzymanie Cthulhu, ale może mieć szansę na spalenie jednego bluźnierczego manuskryptu, by oszczędzić światu jeszcze kilku dni złudnego spokoju.

Ta drobna, niemal bezużyteczna w skali kosmicznej akcja, jest dla niego wszystkim – to jego ostatni bastion wolnej woli i dowód na to, że może walczyć.

W architekturze tego konfliktu protagonista staje się ciekawy również jako lustro nienazywalnego. To przez jego rosnące przerażenie, obsesję i powolny upadek psychiczny czytelnik odczuwa skalę zagrożenia. Interesująca jest tutaj ewolucja bohatera od racjonalisty do kogoś, kto akceptuje istnienie nieeuklidesowego koszmaru. Postać, która płaci najwyższą cenę za prawdę, zawsze będzie budzić większe emocje niż heros, któremu przeznaczenie gwarantuje triumf.

Dobrą wiadomością dla Ciebie, Kowalu Opowieści, jest fakt, że ciekawa narracja bardzo często wystarczy w takiej historii, aby czytelnik utożsamił się z protagonistą. Jeśli odpowiednio dawkujesz informacje, odbiorca Twojej książki wciągnie się w historię i będzie niecierpliwie obgryzał paznokcie, zastanawiając się, czymże jest owa tajemnicza siła.

Co istotne: czasami zdarza się, że protagonista w jakiś sposób wygrywa. Świetnym tego przykładem jest Randolph Carter z opowiadania Ku nieznanemu Kadath śniąca się wędrówka. W ostateczności bohater nie pokonuje swojego głównego antagonisty, bo nie jest to możliwe, lecz ratuje się przed szaleńczą śmiercią... budząc się w swoim łóżku.

Samotny człowiek z lampionem naprzeciw gigantycznej, mackowatej bestii w kosmicznej pustce, ilustracja zła kosmicznego.

Złote zasady relacji bohater-złoczyńca

Jak więc pisać relację protagonista-antagonista? Nie paruj ich na siłę. Zbuduj ich konflikt na tarciu wartośći, zasad czy odmiennych poglądów na podobne sprawy.

Antagonista musi uderzać w słabość, której bohater się wstydzi. Jeśli Twój protagonista ceni zasady, niech antagonista pokaże mu, że te zasady prowadzą do śmierci niewinnych.
Niech łączy ich coś więcej niż nienawiść. Wspólny mentor, ta sama strata, podobny początek drogi. Im więcej mają wspólnego, tym trudniej czytelnikowi jednoznacznie skreślić bohatera na rzecz charyzmatycznego drania.
Antagonista może mieć potęgę bogów, ale to bohater musi mieć inicjatywę. Nawet jeśli jego jedynym ruchem jest „nie poddam się”, musi to być jego suwerenna decyzja, a nie efekt scenariusza.
Pozwalaj lśnić antagoniście, ale nie zabieraj „czasu antenowego” protagoniście. Jeśli wszystkie ciekawe momenty w książce wynikają tylko z tego, że złoczyńca coś zrobił, to naturalnie będzie on ciekawszy dla czytelnika, niż Twój bohater.

Oczywiście nie ma jednego scenariusza i archetypu relacji, którym możesz podążać. Często antagonista przesłania protagonistę, ale może stać się również na odwrót: złoczyńca będzie na tyle nudny i schematyczny, iż czytelnik nigdy nie uwierzy w jego motywacje.

Pamiętaj o tym, kując swoją opowieść!

Podsumowanie – antagonista kontra protagonista

Pisz tak, by Twój protagonista był osobą zdolną do stawienia czoła złoczyńcy. Nie musi on być jedynym wybrańcem, lecz musi mieć konkretny charakter, przedstawiać jakieś wartości, a przy tym: być wiarygodnym dla czytelnika.

Unikaj sytuacji, w których bohater istnieje tylko i wyłącznie po to, aby kontrować antagonistę, oraz na odwrót: złoczyńca to tylko tło dla protagonisty. Konfrontuj ich ze sobą, przedstawiaj ich starcia. Niezależnie od tego, jaki archetyp protagonisty i antagonisty obierzesz, ukaż, że ich walka jest czymś więcej.

A teraz kuj żelazo póki gorące, Kowalu Opowieści!

Pobierz Poczet Bogów Zapomnianych

Thank you!